۞ امام خمینی (ره):
اگر مسلمین وحدت کلمه داشتند امکان نداشت اجانب بر آن تسلط پیدا بکنند.

موقعیت شما : صفحه اصلی » مقالات
  • شناسه : 501
  • ۲۷ اسفند ۱۳۹۷ - ۹:۲۷

ارتباط فرهنگی میان عالمان سرزمین وحی و مغرب عربی

جایگاه علمی مکه مکرمه و مدینه منوره: مکه مکرمه، همواره به عنوان کانون پرتو افشانی دینی و علمی مطرح بوده است. این مهم، در طول تاریخ و از زمانی که مکه به عنوان مهد اسلام، جایگاه وحی و نقطه آغاز رسالت الهی شناخته شد، از طریق فعالیت­ های دانشمندان خود تحقق یافته است.۱ این شهر […]

جایگاه علمی مکه مکرمه و مدینه منوره:

مکه مکرمه، همواره به عنوان کانون پرتو افشانی دینی و علمی مطرح بوده است. این مهم، در طول تاریخ و از زمانی که مکه به عنوان مهد اسلام، جایگاه وحی و نقطه آغاز رسالت الهی شناخته شد، از طریق فعالیت­ های دانشمندان خود تحقق یافته است.۱ این شهر به میزان و به نسبت فعالیت­ های کم و زیاد علمی دانشمندان و علمای خود، دوره ­های مختلفی از ثبات، شکوفایی و آسایش را شاهد بوده است. ذهبی نیز در سخنی درباره مکه، به این نکته اشاره می­ کند:

«کان العلم بها یسیراً فی زمن الصحابه، وکذلک فی أیام التابعین… ثم فی أثناء المائه الثالثه تناقص علم الحرمین وکثر بعدهما».۲

«دانش در زمان صحابه و تابعین، در مکه فراوان و قابل دسترس بود…. سپس در طول قرن سوم نیز در حرمین شریفین کاهش داشت و پس از این دو دوره افزایش یافت…«.

منشأ و دلیل افزایش یا کاهش علم که ذهبی به آن اشاره دارد، حرکت و تکاپوی دانشمندان مسلمان است که به مکه و مدینه می ­آمدند و در حرم مکّی و مسجد شریف نبوی رحل اقامت می­ ا فکندند و برای مدتی، در مجاورت این اماکن مقدس باقی می­ ماندند و دوباره برای اندوختن علم و شاگردی در محضر دانشمندان مستقر در شهرهای مختلف بلاد اسلامی، به سرزمین­ های دیگر سفر می­ کردند. این جنبش علمی در شهرهای مکه مکرمه و مدینه منوره با این سفرها به پویایی می­ رسید و با افزایش سفرهای دانشمندان مسلمان برای ادای مناسک حج، عمره یا زیارت قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) فزونی می­ گرفت. در برخی اوقات نیز رونق آن کاهش می­ یافت و در چارچوب دانشمندانی محصور و محدود می­ شد که به طور دائمی در مکه مکرمه و مدینه منوره اقامت داشتند.

با این وجود جنبش علمی مسلمانان در هیچ دوره­ ا ی از تاریخ اسلام متوقف نشده؛ بلکه همواره به فضل خداوند ـ عزّ وجلّ ـ از قرن اول هجری تا کنون استمرار داشته است. مکه مکرمه نیز در گذشته، همواره کانون ارتباط و مرکز تجمع مسلمانان از کشورهای مختلف اسلامی بوده و اکنون نیز این نقش را ایفا می­ کند. از این رو این شهر به عنوان یکی از قوی­ ترین مراکز ترویج فرهنگ اسلامی و تبادل علمی و فرهنگی میان کشورهای اسلامی در شرق و غرب و شمال و جنوب جهان اسلام مطرح بوده است. مکه مکرمه جایگاه خود را در دل­ های همه مسلمانان حفظ کرده و همواره مورد توجه آنان باقی مانده است. این شهر مقدس محل تلاقی و گردهمایی مسلمانان از کشورهای مختلف بوده و به دستور دین مبین اسلام هیچگاه مسلمانان از آن رویگردان نبوده­ ا ند؛ زیرا کعبه، قبله ­گاه آنان در نماز است و مناسک حج را در آن به جای می ­آ ورند. مکه مکرمه از زمان ظهور اسلام، مرکزیت فرهنگی آن را به عهده داشته است. این شهر به همراه مدینه منوره هر ساله شاهد گردهمایی عظیمی هستند که در هیچ یک از شهرهای جهان اسلام نظیر ندارد. دانشمندان در سده­ های پیشین، از جای جای جـهان اسلام برای ادای مناسـک حج به عنـوان یکی از ارکان این دین مبین به شهر مکه سفر می­ کردند. از دیگر اهداف مهمی که دانشمندان مسلمان در این سفرها دنبال می­ کردند توشه اندوزی از تقوا، عمل صالح و دانش و معرفت بود.

دانشمندان از سرزمین ­های دور در شرق و غرب جهان اسلام به سرزمین حجاز سفر می­ کردند و با دانشمندان دیگر کشورهای دور دست ملاقات ­هایی داشتند؛ از جمله دستاوردهای این دیدارها می ­توان به نزدیکی، تفاهم، افزایش دانش، تبادل علمی، شناخت بیشتر، افزایش سفرهای علمی، انتشار دانش­ ها و معارف بین کشورهای مختلف اسلامی اشاره کرد.

به هر حال سرزمین حرمین شریفین؛ مکه مکرمه و مدینه منوره، در هیچ یک از دوره ­های اسلامی از دانشمندان و فقیهان خالی نبوده است. برخی از این فقیهان و دانشمندان در این شهر­ها اقامت دائمی داشتند و برخی دیگر اقامت موقت گزیده بودند و برخی نیز از کشورهای مختلف به آنجا سفر می­ کردند. لقب­ هایی که در گذشته به برخی از اتباع کشورهای اسلامی می­ د ادند، خود دلیل محکمی بود بر این که آنان برای مدتی به منظور تحصیل یا تدریس علم در مکه مکرمه اقامت داشته ­ا ند. لقب­ هایی متنوع که شهرت آنان شده بود و با آن­ها از دیگران برتری یافته و متمایز می­ شدند؛ از جمله این لقب­ ها می ­توان به «امام الحرمین»، «جار الله»، «المکّی» و «المدنی» اشاره کرد. این القاب، گواه صادقی است بر این که شهرهای مکه و مدینه در طول تاریخ و در عرصه ­های علم، اندیشه و فرهنگ، تأثیر بسزایی بر افراد به شکل ویژه و بر جهان اسلام به طور کلی داشته ­ا ند.

در پرتو وجود این اماکن مطهر و در کنف حمایت این دو حرم شریف در مکه و مدینه است که بسیاری از تألیفات علمی ارزشمند به رشته تحریر در آمده و به مشیت خداوند در کشورهای اسلامی منتشر شده است.

به عنوان مثال می ­توان به کتاب­ های زیر اشاره کرد:

«صحیح بخاری»؛ محمد بن اسماعیل بخاری درباره کتاب خود می­ گوید: «کتاب جامع خود را در مسجد الحرام تدوین کردم.»

«الکشاف عن حقائق التنزیل»، «عیون الأقاویل فی وجوه التأویل» نوشته زمخشری؛ وی تألیف این کتاب را در کنار مسجد الحرام آغاز کرد و در همانجا به پایان رساند؛ جایی که قرآن و تأویل آن نازل شد.۲

مکه مکرمه و مدینه منوره در طول تاریخ، دانشمندان بزرگی را به جهان اسلام معرفی کرده است که بسیاری از کتاب­ های طبقات، تراجم و اعلام همواره زندگینامه و تألیفات آنان را ذکر کرده ­ا ند. برای مثال می ­توان از کتاب «العقد الثمین فی تاریخ البلد الأمین» نوشته تقی الدین فاسی (متولد ۸۳۲ ق.) نام برد. نویسنده در این کتاب به شرح حال دانشمندان مکه پرداخته و آن را بر اساس حروف الفبا مرتب نموده است. تعداد دانشمندان یاد شده در این کتاب، بالغ بر هزاران نفر است.

کتاب دیگری که باید به آن اشاره کرد کتاب «الدر الکمین بذیل العقد الثمین» نوشته عمر بن فهد (متولد ۸۸۵ ق.) است. وی در این کتاب نواقص کتاب «العقد الثمین فی تراجم المکّیین» را کامل نمود و در پیوست آن شرح حال و زندگینامه دانشمندانی را آورد که پس از تألیف کتاب العقد الثمین در مکه، زندگی می­ کردند. پیوستی که او به کتاب فاسی افزود، نام هزاران تن از دانشمندان اهل مکه می­ شد. این دو کتاب از جمله مهم ­ترین منابع و مراجع تاریخی و علمی است که اخبار و احوال دانشمندان، فقیهان، فرهیختگان و ادیبان اهل مکه در آن ذکر شده است.

مکه مکرمه و مدینه منوره و دانشمندان و فقیهان این دو شهر، پس از مشیت خداوند ـ عزّ وجلّ ـ بیشترین تأثیر را در پیدایش و گسترش نهضت علمی در بسیاری از کشورهای اسلامی داشتند؛ زیرا این شهرها و محافل علمیِ آن­ها، پذیرای مسلمانان از سرتاسر جهان اسلام بودند و دیدار با دانشمندان و اساتید بزرگ و علم آموزی در آغوش مسجد الحرام و مسجد شریف نبوی را برای آنان فراهم می­ کردند. در نتیجه، به خواست خداوند متعال و به برکت عالمان و دانشمندان این دو شهرـ به عنوان حلقه اتصال و محل تلاقی بین دانشمندان مسلمان، با مسلمانان کشورهای اسلامی مختلف ـ دانش در دیگر کشورهای اسلامی انتشار یافت.

بدین ترتیب مکه مکرمه و مدینه منوره به کعبه آمال دانشجویان در جای جای جهان اسلام تبدیل شد و در نتیجه تلاش­ های دانشمندان مسلمان اهل مکه و مدینه و دیگر دانشمندانی که در آنجا اقامت گزیده یا برای دوره­ ا ی در آن ساکن شده بـودند، حیات علمی این شهرها دستخوش دگرگونی گشت. کتاب­ های شرح احوال و آثار دانشمندان، تأثیرگذاری آنان را به خوبی منعکس کرده و بر فعالیت ­های علمی آنان مهر تأیید می­ زنند. این فعالیت ­ها به مرور زمان و در خلال حلقه ­های تدریس در رواق­ های مسجد الحرام و مسجد شریف نبوی و همچنین از طریق برخی مدارس علمیه که سلاطین و اُمَرا در مکه و مدینه تأسیس کردند، همواره رو به افزایش بود. پادشاهان برای مدارس علمیه، اموالی را وقف می­ کردند، به آن­ها بودجه ­هایی را اختصاص می­ د ادند، دانشمندانی را برای تکیه زدن بر کرسی تدریس تعیین می­ نمودند و با سخاوت و دست و دلبازی تمام به دانشجویان کمک مالی می­ کردند تا برای اندوختن علم و دانش آسوده خاطر باشند.۲

تأثیر حج بر ارتباط فرهنگی میان دانشمندان مکه و مدینه و عالمان مغرب عربی

اگر چه همه مسلمانان برای ادای فریضه حج و زیارتِ اماکن مقدس مکه و مدینه مشتاق ­ا ند، اما دانشمندان برای رسیدن به این هدف مهم، شوق و رغبت بیشتری از خود نشان می­ د هند؛ زیرا دانشمندان از اهمیت، منافع و فواید دنیوی و اخروی ادای این فریضه بزرگ آگاه هستند. همچنین آن­ها به خوبی می­ دانند که عبادت خداوند ـ عزّ وجلّ ـ توحید، خضوع در برابر پروردگار، عمل به دستورات و سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ـ آن هنگام که در مشاعر مقدس در مکه، منا، مزدلفه و عرفات در حال رفت و آمد هستند ـ و اشتغال به انواع عبادت­ های قلبی، جسمی و مالی در طول روزهای مبارک حج، چه لذتی دارد! عبادت­ ها و اعمال صالحی که ایمان انسان را افزایش داده و دل­ های آنان را مستحکم نموده و یقین بخشیده و جان­ هایشان را جلا داده است.

برای برخی مسلمانان چنین همایش اسلامی بزرگی در این سرزمین ­های مقدس و مبارک و در جوار حرم مطهر مکی و حرم شریف نبوی، تنها یک بار در طول عمر اتفاق خواهد افتاد. این موضوع باعث می­ شود که مسلمانان برای استفاده از این فرصت و ادای این فریضه، در راستای نفع دین و دنیای خود، نهایت تلاش را انجام دهند. به دیگر سخن، مسلمانان در این سفر یا به عبادت مشغول می­ شوند یا در جستجوی علم هستند و یا به تجارت می­ پردازند که در هر صورت به سود آنان و جامعه اسلامی است.

حج، عبادتی است با گستره بسیار وسیع که همه اهداف دینی و دنیایی را پوشش می­ د هد. این ویژگی بیش از هر چیزی تبیین کننده جوهره دین مبین اسلام است؛ زیرا این دین شامل اهدافی می­ شود که صرفاً مخصوص تقرب جستن به خداوند ـ عزّ وجلّ ـ است. این تقرب از طریق مناسک و عباداتی صورت می­ پذیرد که خداوند متعال انجام آن را در اماکنی مشخص و زمان­ هایی محدود واجب ساخته است.

اهداف متنوع حجاج و منافع ویژه و گوناگون آنان تا زمانیکه در چارچوب شرع باشند، معتبر بوده و قانونی شمرده ­می­ شوند. این اهداف تحقق بخش این سخن حضرت ابراهیم (علیه السلام) است که:

(ذلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ حُرُماتِ الله فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّتْ لَکُمُ الْأَنْعامُ إِلاَّ ما یُتْلى‏ عَلَیْکُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّور).

«(مناسک حج) این است! و هر کس برنامه‏های الهی را بزرگ دارد، نزد پروردگارش برای او بهتر است! و چهارپایان برای شما حلال شده، مگر آنچه (ممنوع بودنش) بر شما خوانده می‏شود. از پلیدی­ های بت­ ها اجتناب کنید! و از سخن باطل بپرهیزید!»

از سوی دیگر باید گفت که ادای فریضه حج این امکان را به دانشمندان می­ د هد تا در میعادگاه امت اسلامی که مسلمانان با ملیت ­ها و قومیت­ های گوناگون در آن حاضر می­ شوند، با دیگر علمای جهان اسلام دیدار کنند. بدین ترتیب ساحت مقدس مسجد الحرام و مسجد شریف نبوی، در طول تاریخ، به محلی برای دیدار دانشمندان و اندیشمندان برجسته جهان اسلام تبدیل شد. فریضه حج و سفر به مکه مکرمه فرصت مناسبی را برای دیدار دانشمندان، ادیبان و اندیشمندان جای جای جهان اسلام فراهم آورد تا در این میان با تألیفات دیگر دانشمندان آشنا شده و به تبادل اجازه ­نامه ­های علمی بین یکدیگر بپردازند. آنان توانستند در پرتو ادای فریضه حج، اهداف گوناگونی را دنبال کنند که اگر این فرصت بزرگ ـ دسترسی به مکه مکرمه و مدینه منوره ـ دست نمی­ د اد، تحقق آن اهداف ممکن نبود.۹

ذهبی در باره این هدف بزرگ که دانشمندان برای رسیدن به آن بسیار کوشیده ­ا ند، می ­نویسد:

«ولقد کان من خلق طلبه الحدیث أنهم یتکلفون الحج، وما المحرک لهم سوى لقیّ سفیان بن عیینه؛ لإمامته وعلوّ إسناده، وجاور عند غیر واحد من الحفاظ».

«از روحیات دانشجویان علوم حدیث این بودکه خود را برای ادای فریضه حج به سختی می ­ا نداختند؛ یکی از بزرگترین انگیزه ­های آنان دیدار حفاظ و عالمان حدیث مشهور از جمله سفیان بن عیینه بود؛ زیرا او امام بود و در علم حدیث، اِسناد معتبری داشت.»

عبد الرحمان بن یحیی المعلمی­ گوید:

«دیدار با دانشمندان دیگر و تبادل علمی، یکی از بزرگترین کارهایی بود که یک دانشمند هنگام سفر به حج انجام می ­د اد. کسب علم و دانش و دیدار با دانشمندان دیگر، یکی از انگیزه ­های اصلی برخی از دانشمندان برای سفر حج به شمار می ­رفت…»

این دیدارهای علمی، همفکری و همکاری علمی بزرگی میان دانشمندان جهان اسلام، در طول تاریخ، به وجود آورد.

از سوی دیگر اعطای اجازه ­نامه (گواهی) علمی توسط اساتید به جویندگان دانش، از اموری بود که پویندگان راه علم را روانه سرزمین مکه و مدینه و دیدار با دانشمندان این شهرها می­ کرد. از آنجا که دانشمندان این شهرها از جایگاه علمی رفیعی برخوردار بودند؛ طلاب علم برای فراگیری علوم و دریافت اجازه ­نامه علمی در علوم مختلف اسلامی به این دو شهر سفر می­ کردند. دانشمندان و اساتید در این اجازه ­ها به لیاقت و شایستگی طلاب گواهی می­ د ادند. اعتبار و ارزش این اجازه ­ها به اندازه اعتبار صادر کننده آن بود. هر چه صادر کننده اجازه ­نامه شأن و جایگاه علمی بزرگ­تری می­ د اشت، قدر و جایگاه شاگرد نیز بیشتر می­ شد؛ زیرا جایگاه شاگرد برگرفته از جایگاه و ارزش و اعتبار رفیع استاد بود.۰۱

حج بزرگ­ ترین و مهم ­ترین ابزاری است که اسلام در اختیار مسلمانان ـ در هرجا و هر مکانی که باشند ـ قرار داده است. مهم ­ترین پیام این فریضه برای ما، شناخت دیگران و آشنایی با فرهنگ­ ها و تمدن های دیگر است. فرهنگ حج به تنهایی از اندیشه خلاق نهفته در پس آن حکایت می­ کند. فرهنگی که در احکام فقهی مرتبط با ادای مناسک حج و یا دیگر ابعاد مرتبط با آن تجلی یافته است؛ از جمله این ابعاد می ­توان به سفر و آداب آن، ارتباط با دیگران، چگونگی تمرین برای تحمل سختی­ ها و رویارویی با مشکلات و دشواری­ ها و دیگر اموری اشاره کرد که حاجیان در این سفر مهم و در رویارویی با هر مسلمانی به آن نیاز دارند.۱۱

به طور کلی حاجیان مغرب عربی و به شکل ویژه دانشمندان این سرزمین­ ها منافع گوناگونی در خلال ادای این فریضه بزرگ داشته ­ا ند. آنان در موسم حج انگیزه زیادی برای بهره برداری علمی از دانشمندان مکه و مدینه دارند و به احادیثی که از آنجا می ­آموزند و به کشور خود می ­آ و رند، افتخار کرده و آن را در محافل علمی خود نقل می­ کنند. دانشمندان مغرب عربی همراه با تصویری اصیل از دین مبین اسلام و با دانشی که از دانشمندان مکه و مدینه کسب کرده­ ا ند، به کشور خود باز می­ گردند. حاجیان مغربی نیز بعد از این که روزهایی به یاد ماندنی را در کنار مسجد الحرام و مسجد شریف نبوی سپری کردند و بر سرزمینی قدم نهادند که پیامبر اسلام محمدبن عبدالله (صلی الله علیه و آله) و اصحاب و خلفا و دانشمندان اسلامی از کشورهای مختلف در طول تاریخ در آن قدم نهاده و زندگی کرده­ ا ند، به سرزمین خود باز می­ گردند.

هنگام سخن گفتن از دانشمندان مغرب و نقش حج در زندگی آنان باید به این نکته توجه داشت که دانشمندان مغرب بیش از دانشمندان دیگر کشورها به این فریضه اهتمام می ­ورزیدند و در تدوین حوادث و اتفاقاتی که هنگام ادای این فریضه رخ می­ د هــد، همت می­ گمـاردند. دانشمندان مغرب سفرنامه ­های مکتوب زیادی را از خود برجای گذاشته ­ا ند که برخی از آنان کوتاه و مختصر و برخی دیگر طولانی و مفصل هستند. زبان برخی از این سفرنامه ­ها فصیح و زبان برخی دیگر عامیانه است. تعدادی از آن­ها در قالب نثر به رشته تحریر در آمده و تعدادی دیگر در قالب شعر سروده شده ­ا ند. تدوین این سفرنامه ­ها نشان دهنده این نکته است که ره توشه و زاد کشورهای مغرب عربی از حج، مکه مکرمه، کعبه مشرفه، زمزم، صفا، مروه و زیارت مدینه منوره به اندازه ­ا ی است که ثبت آن­ها نیاز به تألیف کتاب­ هایی بسیار دارد؛ زیرا ادبیات این سفرنامه ­ها با ایمان، پند و نکته­ های مفید همراه است.۲۱

دانشمندان مغرب برای سفر به شرق جهان اسلام اشتیاقی بی پایان داشتند. آنان در این سفر در پی یافتن ریشه ­های اصالت­ خویش بودند. منابع تاریخی درباره ارتباطات دینی، فرهنگی و اجتماعی میان مردم مغرب و برادران دینی آنان در سرزمین ­های مکه و مدینه بسیار سخن گفته ا ند. مردم مغرب به اضافه کردن لقب «الحاج» به نام و نام خانوادگی خود افتخار می­ کردند؛ زیرا مسیر این کشورها به سمت مکه مکرمه و مدینه منوره، مسیری کوتاه، آسان و امن نبود. خانواده­ های مغربی نام خانوادگی خود را مختصر می­ کردند و به واژه «الحاج» بسنده می­ کردند. امروزه خاندان­ های معروفی در اندلس و کشورهای مغرب عربی هستند که به جای القابی چون «القرطبی»، «القیروانی»، «التلمسانی»، «الفاسی»۳۱ و … به خاندان «ابن الحاج» شهره شده ­اند. این امر نشان دهنده اهمیت و جایگاه والایی است که فریضه حج و سفر به بیت الله الحرام در دل و جان این مردم دارد.

اگر چه کاروان­ های حجاج از جای جای جهان اسلام به مکه مکرمه و مدینه منوره سفر می­ کردند، اما مهم ­ترین و بزرگ­ ترین کاروان­ های زیارتی، به گواهی منابع تاریخی، به ترتیب کاروان­ های «فاسی مغربی»، «مصری» و«شامی» بودند. حجاج این کاروان­ ها، در راه سفر به مکه مکرمه و مدینه منوره یا بازگشت از آن، به هنگام عبور از برخی کشورها، با خطرات بزرگ، سختی­ های زیاد و بیماری­ های جسمی و روحی خطرناکی دست و پنجه نرم می­ کردند. این خطرات، زمان لازم برای طی کردن مسیر را طولانی ­تر می­ کردند و باعث می­ شدند که یک سفر ماه ها به طول انجامد. دلیل همه این سختی­ ها و خطرات، فساد و ناامنی ناشی از خلأ قوانین در برخی کشورها بود.۴۱

با این وجود می­ بینیم که اشتیاق فراوان دانشمندان مغرب عربی، آنان را به سمت سرزمین ­های مکه و مدینه و برای ادای فریضه حج، زیارت مسجد شریف نبوی و خواندن نماز در حرم رسول الله (صلی الله علیه و آله) سوق می ­د اد. دست نوشته ­های حاج حسن بن طاهر۵۱ در باره سفر خود به شرق جهان اسلام، مکه مکرمه و مدینه منوره گواهی بر این مدعاست. وی در باره سفر خود می ­نویسد:

«در سال ۱۳۴۶ق. هنگامی که منادی در میان بازار بانگ می­ زد: هر کس قصد سفر حج دارد به فلانی مراجعه و با او در این امر مشورت و گفتگو کند، در قلب من اشتیاق فراوانی برای این سفر ایجاد شد.»

وی در ادامه می­ گوید به دلیل این که تعداد متقاضیان سفر حج در آن سال زیاد بود، امکان ادای حج در آن سال برایش فراهم نشد و شروع به کسب آمادگی برای سال آینده نمود.

در این باره می­ گوید:

«در سال ۱۳۴۷ق. خود را برای سفر آماده کردم و تصمیم جدی برای ادای این فریضه گرفتم و با برخی از همشهریان خود و دیگران، اسباب و لوازم این سفر را فراهم کردم…»

این بار نیز فرصت سفر برای ادای فریضه حج از دست او و برخی دوستانش رفت. برخی از افراد که منتظر این سفر بودند، با توجه به سختی اقدامات و شرایط آمادگی که پیش ­تر به آن اشاره شد، دار فانی را وداع گفتند. در نهایت در سال ۱۳۵۱ق. در معیت دیگر حاجیان؛ از جمله تعدادی از دانشمندان و صالحان، امکان رفتن برای آنان فراهم شد. آنان از شهرهای آسفی، رباط و طنجه گذر کردند تا سوار کشتی ­ا ی شوند که حاجیان را از بندر سوئز یا پور سعید در کشور مصر به بندرگاه ­های حجاز (جده یا ینبع)۶۱ منتقل می­ کند.

این کاروان سفر مبارک خود را برای ادای فریضه حج ادامه دادند تا به بندر سوئز رسیدند. از آنجا به همراه دیگر حاجیان که به این بندر رسیده بودند و تعداد آن­ها به ۴۸۰ حاجی می ­رسید، سوار کشتی شدند. این حاجیان از مردم عراق، استانبول، شام، فاس، رباط، مراکش، مصر و… بودند که به این بندر رسیده بودند. حدود۱۷۰ نفر از این حاجیان که بیشتر از اهالی مغرب بودند، قبل از رسیدن به بندر جده، برای رفتن به مدینه و نماز خواندن در مسجد شریف نبوی در بندر ینبع پیاده شدند. برخی دیگر نیز به منظور ادای فریضه حج به مکه رفتند.۷۱

نکته قابل توجه در این سفر، گردهمایی این تعداد حاجی از نژادها، زبان­ ها و رنگ ­های مختلف است که در یک کشتی برای هدفی یکسان؛ یعنی ادای فریضه حج، جمع شده ­ا ند. این اجتماع به خوبی بیانگر نقش تأثیرگذار حج و سفر به بیت الله الحرام در استحکام بخشیدن به پیوند­های برادری و تحقق اتحاد و همدلی میان مسلمانان است.

نشانه ­های ارتباط فرهنگی و علمی میان دانشمندان مکه و مدینه و دانشمندان کشورهای مغرب عربی در دوره معاصر نیز وجود دارد. به گونه ­ا ی که این دانشمندان هر از چندگاهی در رخدادهای علمی، همایش ­ها و کنفرانس ­های فرهنگی درخلال موسم حج مشارکت می­ کنند.۸۱ افزون بر این، دانشمندان مغرب عربی، همه ساله، در ادای فریضه حج مشارکت فعال دارند و شوق انجام مناسک، آنان را به سرزمین ­های مقدس مکه و مدینه می­ کشاند. بدین ترتیب دانشمندان مغرب عربی ارتباط دیرینه علمی و فرهنگی خود را با دانشمندان این سرزمین­ ها ـ مکه و مدینه ـ زنده می­ کنند و تازه نگاه می­ د ارند. این ارتباط، نقش بسزایی در تشکیل و سامان یافتن زنجیره ­ا ی از دانشمندان عامل در کشورهای اندلس، مغرب، مصر و همچنین مکه و مدینه در طول تاریخ اسلام داشته است.

ارتباط علمی و فرهنگی میان دانشمندان مغرب عربی و علمای مکه مکرمه و مدینه منوره:

دانشمندان کشورهای مغرب عربی همواره تلاش داشته ­ا ند تا از فرصت­ های دست داده در هنگام ادای فریضه حج، در راستای دیدار با علمای مسجد الحرام، مسجد شریف نبوی و دیگر دانشمندانی که برای انجام مناسک خود از کشورهای دیگر به این شهرها آمده ­ا ند، بهره ببرند. آن­ها از یک سو به یادگیری دانش­ از دیگر علما همت گماردند و از سوی دیگر سعی داشتند به آموزش افرادی مشغول شوند که در اماکن مقدس مکه و مدینه به آنان مراجعه می­ کنند یا در حلقه درس­ های علمی آن­ها، در رواق­ های حرمین شریفین شرکت می­ کنند.

این دانشمندان در طی دوره­ ا ی که در مکه مکرمه یا مدینه منوره سکونت داشتند، به خرید کتاب­ های مفید علمی، نسخه برداری و یا استفاده امانی از آن­ها اهتمام فراوانی داشتند.

با مطالعه برخی منابع تاریخی که ابعاد و اخباری از سفرهای دانشمندان مغرب عربی به مکه مکرمه یا مدینه منوره، به منظور ادای فریضه حج، ذکر کرده است؛ می­ بینیم برخی از آنان برای خواندن نماز در مسجد شریف نبوی به سمت بندر ینبع می ­رفتند و از راه خشکی به مدینه می ­رسیدند. چند روزی را در آنجا اقامت کرده و سپس برای تکمیل شعائر حج به مکه سفر می­ کردند. برخی دیگر نیز خود را مستقیماً به بندر جده می ­رساندند، مناسک حج را انجام داده و در مرحله دوم از سفر خود به سوی مدینه منوره رهسپار می­ شدند. شاید دلیل این کار، ارتباط با دیگر حاجیانی بود که آنان را در این سفر دینی بزرگ همراهی می­ کردند. بدین ترتیب سفر خود را با یک گروه آغاز می­ کردند و تا پایان سفر و بازگشت به کشور خود به همراه همان گروه بودند.۹۱

نام سفر حج، خود اشاره به انجام فریضه حج، به عنوان رکن پنجم از ارکان دین مبین اسلام داشت. در این سفر حاجیِ مغربی، برای رسیدن به خانه خدا، بیش­ترین و طولانی ­ترین مسافت ­ها را می ­پیمود. در مسیر خشکی حرکت می­ کرد. بخشی از راه یا همه آن را سوار کشتی می­ شد. راه، بسیار طولانی و وسائل سفر متعدد بود. مسافران با مناظر گوناگونی مواجه می­ شدند. راه سفر خالی از ماجراجویی نبود و در هر لحظه از سفر و در هر مکانی، از ساحل شهر طنجه گرفته تا صحرای الجزائر و سپس در سرزمین تونس و لیبی و مصر و بعد از آن فلسطین و از آنجا در جهت جنوب به سمت خانه کعبه و سرزمین مقدس مکه مکرمه، همواره در معرض خطر قرار داشتند.

رفتن به سفر حج و زیارت مسجد الحرام و مسجد شریف نبوی و دیگر اماکن مقدس، بین شش تا هشت ماه به طول می ­ا نجامید. بازگشت از این سفر به کشورهای مغرب عربی نیز به همین زمان نیاز داشت. این دوره طولانی نشان دهنده حجم سختی­ ها و مشکلاتی است که حاجی در مسیر خود به بیت الله الحرام با آن مواجه بوده است. اما حاجیان این سختی را به امید اجر و ثواب، تحمل می­ کردند و با نیروی ایمان، عزم راسخ، همت عالی و نیت خالص در برابر آن صبوری برمی­ گزیدند.

درباره ارتباط علمی و فرهنگی میان دانشمندان مغرب عربی و دانشمندان مسجد الحرام و مسجد النبی (صلی الله علیه و آله) اخبار و روایات زیادی در کتاب­ های تاریخی، سفرنامه ­ها و زندگی نامه ­ها وجود دارد که به ابعادی از این پدیده علمی متمایز و خاص؛ یعنی ارتباط میان مسلمانان به طور کلی و دانشمندان و طبقه فرهیخته به شکل ویژه، اشاره می­ کند. پدیده ­ا ی که در طول تاریخ، به غیر از امت اسلام و پیروان آیین جاودانی محمد (صلی الله علیه و آله) برای هیچ یک از امت­ ها در سطح زمین نمونه و مشابهی ندارد.۰۲

در چارچوب این ارتباط فرهنگی، تأثیر ادای فریضه بزرگ حج بر دانشمندان مسلمان از کشورهای مختلف اسلامی، به خوبی برای ما آشکار می­ شود که جای شکر و امتنان از خداوند متعال دارد. برخی از این دانشمندان حوادث سفر معنوی خود به بیت الله الحرام، مکه مکرمه و مشاعر مقدسه منا، مزدلفه و عرفات و همچنین سفر به مسجد النبی (صلی الله علیه و آله) در مدینه منوره را در کتاب­ هایی مخصوص به رشته تحریر در آورده ­ا ند. همین امر نشان دهنده جایگاه این فریضه در دل و جان آنان است و از توجه آنان به ادای مناسک حج، اشتیاق بی حد و مرزشان به زیارت اماکن مقدس و عشق به پیروی از خاتم الأنبیاءوالمرسلین (صلی الله علیه و آله) حکایت می­ کند.

در ادامه نمونه ­هایی از این دانشمندان و اخبار آنان در خلال سفر حج را بیان می­ کنیم:

برای مثال، حاج محمد بن علی بن محمد الرافعی الأندلسی التطوانی سفر خود برای ادای فریضه حج و اشتیاقش به مکه مکرمه و دیدار خانه کعبه را چنین توصیف می­ کند:

«… وتشوقی إلى مکه وحِماها، وشغفی بالکعبه الباهیه سناها…»

«… اشتیاق من به مکه و حریم امن آن و عشق من به خانه کعبه نورانی و زیبا…».

وی در باره آمادگی خود برای این سفر می­ گوید: «لما عزمت على حجّ بیت الله الحرام، وزیاره مسجد نبینا (صلی الله علیه و آله) منه من الله وإرشاداً، و نعمه منه سبحانه و إسعاداً… .»

«هنگامی که خداوند منت نهاد و نعمت و توفیق نصیب من شد و عزم سفر به بیت الله الحرام و زیارت مسجد پیامبر (صلی الله علیه و آله) کردم».

وی همچنین اضافه می­ کند: تمام تلاش خود را برای تأمین هزینه سفر حج به کار بسته است:

«… وشمرت ساعد جدی، واتخذت من الحزم والعزم جهدی، ولم أزل أحاول أن أرهن أو أبیع ما کان بیدی من الطارف والتلید السریع؛ لأتزود فی تلک الطریق، وأتعاون مع الصاحب والرفیق…».۱۲

«… آستین همت بالا زدم و تمام عزم خود را جزم کردم و هنوز هم تلاش می­ کنم که اموال نو و کهنه خود را به سرعت اجاره دهم یا به فروش برسانم تا برای این سفر توشه بیندوزم و با همسفران و دوستان همیاری کنم.»

علامه عبد الحی بن عبد الکبیر کتانی حسنی ادریسی در باره تأثیر حج در ارتباط میان دانشمندان و اهمیت دیدار میان دانشمندان مغرب عربی و دانشمندان مکه مکرمه و مدینه منوره و همچنین دیدار خود با دانشمند حدیث­ شناس شیخ ابو العطار در مکه مکرمه چنین می­ گوید:

«وخدمنی التوفیق والسعد فی ذلک أکبر الخدمات، وأنالنی الحظ بوافر القسمات، حتى أننی لما لقیت مسند الشرق الشیخ أبو الخیر أحمد بن عثمان العطار المکی سنه ۱۳۳۳ه . جثى بین یدی، وقال: شارکتنی فی تراجم المشارقه أهل بلادی وأسانیدهم، ومعرفه خطوطهم وأخبارهم، ولم أشارکک فی أخبار أهل بلادک ولا لی اطلاع على تراجمهم وآثارهم…».

«در این مورد توفیق با من قرین شد و شانس با من یار بود تا این که دانشمند حدیث شناس شیخ ابوالخیر احمد بن عثمان عطار مکی را در سال ۱۳۳۳ق. ملاقات کردم. وی در برابر من دو زانو نشست و گفت: تو با من در نوشتن زندگینامه دانشمندان شرق جهان اسلام و راویان حدیث این منطقه و همچنین شناخت دست خط و احادیث آنان مشارکت نمودی! اما من در تدوین احادیث دانشمندان سرزمین شما تو را یاری نکردم؛ زیرا از زندگینامه و آثار و احوال آنان اطلاعی نداشتم.»

همچنین این دانشمند مغربی؛ یعنی عبد الحیّ کتانی، می ­نویسد با یکی از علمای عابد و زاهد مکه به نام شیخ محمدبن سلیمان مکی شافعی دیدار کرده و از وی درباره تألیفات و روایت احادیث اجازه گرفته است و سپس به برخی از ملاقات ­های خود با تعدادی از دانشمندان مکه مکرمه و مدینه منوره اشاره می­ کند.۲۲

پس از رسیدن حاج حسن بن طاهر و عزیز به مکه مکرمه و ادای فریضه حج، از فرصت استفاده کرده و در مدت اقامت در مکه، به برقراری ارتباط با دانشمندان این شهر پرداخت. او با فقیه شیخ محمد عابد فاسی ملاقات کرد و در دیدار از کتابخانه ­های برخی دانشمندان مکه، او را همراهی کرد. از جمله این دانشمندان می ­توان به شیخ فقیه محمد کامل بن محمد ماجد کردی، فقیه محمد طاهر کردی و فقیه شیخ ابراهیم کردی اشاره کرد. آنان در خصوص کتاب­ های حدیث و… گفتگو کردند و حاج حسن بن طاهر از برخی کتب موجود در این گنجینه آگاه شد. این گنجینه نزدیک به بیست هزار جلد کتاب را در خود جای داده بود که همه آن­ها متعلق به دانشمندان پیشین خاندان الکردی بود.۳۲

این سفر مبارک برای ادای فریضه حج، بهترین نمونه و دلیل برای ارتباط علمی میان علمای مکه و مدینه و دانشمندان کشورهای مغرب عربی است. مهم ­ترین دلیل برای ادامه این ارتباط در طول تاریخ، همین ادای فریضه حج بوده است. این فریضه همواره به عنوان یک پشتوانه برای استحکام پیوندهای برادری میان مسلمانان کشورهای مغرب عربی و مسجد الحرام و مسجد النبی (صلی الله علیه و آله) عمل می­ کرده است.

برخی از دانشمندان اهل مغرب، سفر خود برای انجام مناسک حج را توصیف کرده و حوادث و رویدادهای این سفر مبارک و میمون را در قالب سفرنامه تدوین کرده­ ا ند؛ از جمله می ­توان به محمدبن عبد الله بن محمد اللواتی معروف به «ابن بطوطه» و ملقب به «الطنجی» اشاره کرد.

وی منسوب به شهر طنجه واقع در شمال غرب مغرب دور است. شهر طنجه زادگاه این دانشمند است که در ۱۷ رجب سال ۷۰۳ق. در آن دیده به جهان گشود.

این دانشمند، سه سفر بزرگ داشته است. سفر او به مکه در چارچوب اولین سفر وی بوده که حدود بیست و هشت سال به طول انجامیده است. وی پس از پایان سفرهای بزرگ خود به مغرب بازگشت و به دستور سلطان عنان مرینی (حاکم مغرب بین سالهای۸۵۹ ـ ۸۴۹) رخدادهای سفر خود را برای ابن جزی، کاتب مرینی املا کرد تا او آن­ها را ثبت کند. تدوین این سفرنامه در ۳ ذی الحجه سال ۷۵۶ق. به پایان رسید.۴۲

جهانگرد مغربی از کشورهایی که در سفرهای خود از آن­ها عبور کرده، اطلاعات مهمی را ارائه می­ کند. این سفرنامه یک سند تاریخی، اجتماعی و اقتصادی و همچنین یکی از ابزارهایی به شمار می­ رود که به ارتباط بین دانشمندان مغربی و علمای سرزمین­ مکه مکرمه و مدینه منوره کمک کرده است.

اشتیاق دانشمندان اهل مغرب به سفر حج و زیارت مسجد رسول الله (صلی الله علیه و آله) و دیگر اماکن مقدسه در مکه مکرمه و مدینه منوره، به شکلی آشکار در تألیفات و سفرنامه ­هایشان ذکر شده است. ذکر این اشتیاق به تألیفات و سفرنامه ­ها ویژگی ممتازی بخشیده است؛ زیرا انگیزه نویسنده در این سفرنامه ­ها اشتیاق به حج و امید و آرزوی دیدار علما و دانشمندان و بهره ­گیری از آنان است. سفر­های حجازی که دانشمندان اهل مغرب به شهرهای مکه مکرمه و مدینه منوره داشته ­ا ند و وقایع آن را نگاشته ­ا ند و همچنین اشاره به فعالیت ­ها و تلاش­ های سفرنامه نویس برای کسب علم و دیدار با دانشمندان، بخش زیادی از فهرست سفرنامه ­ها را به خود اختصاص داده است. برای نمونه می ­توان از دانشمندانی چون ابن رشید سبتی (متولد ۷۲۱ق.) و کتاب او تحت عنوان «ملء العیبه، فیما جمع بطول الغیبه فی الرحله إلى مکه وطیبه»، ابو العباس مقری (متولد ۱۰۴۰) و کتاب او با نام «روض العاطر الأنفاس فی ذکر من لقیته من علماء مراکش وفاس» و محمد بن زاکور الفاسی (متولد ۱۱۲۰ق.) و کتاب او به اسم «نشر أزاهر البستان فی من أجازنی بالجزائر وتطوان» نام برد.۵۲

دغدغه دانشمندان اهل مغرب، دیدار اساتید، استفاده علمی و مجالست با آن­ها و همچنین یادگیری علوم و معارف آنان بود. همه همت ایشان در طول سفر مصروف به همین امور بود و همواره نام اساتید و محافل علمی را رصد می­ کردند. آنان در سفرنامه ­های خود از نام این اساتید، کلاس ­های درس و بحث و همچنین تألیفات آنان یاد می­ کردند؛ از این رو سفرنامه ­ها بیشتر به فهرستی انبوه از علوم و معارف و اساتید این علوم تبدیل شده است.

سفرنامه «ماء الموائد» نوشته ابو سالم عیاشی (متولد۱۰۹۰) نمونه­ ا ی از سفرنامه ­های حجازی است که دانشمندان اهل مغرب عربی در چهار قرن اخیر به رشته تحریر درآورده ­ا ند. وی در کتاب خود به شکل مفصل از همه عناصر ثابت و رخدادهای تأثیرگذاری که در طول سفر حجاز و قبل و بعد از آن برای او به وقوع پیوسته، سخن گفته است. این سفرنامه به ظرفی برای حفظ و ثبت متونی تبدیل شده است که در معرض نابودی قرارداشته ­ا ند؛ مانند پاسخ استفتائات، مقدمه کتاب­ ها، نامه ­های شخصی و علمی، اشعاری در قالب قصیده، متن اجازه­ نامه ­ها، تألیفات مختصر و… سفرنامه «ماء الموائد» بعدها به الگویی تبدیل شد که نویسنده ­های سفرنامه در منطقه مغرب عربی در نوشتن سفرنامه خود از آن الگو می ­گرفتند. یکی از بخش ­هایی که به شکل ویژه، الگوی سفرنامه نویسان بعد از عیاشی قرار گرفت، اهمیت دادن و توجه به دانشمندان کشورهای اسلامی بود. این اهتمام در جملات و عباراتی متجلی می­ شد که بیانگر ملاقات سفرنامه نویس با دانشمندان در کشورها و شهرهای اسلامی مانند مصر، مکه، مدینه و… بود؛ جملاتی مانند:

«ذکر من لقیته بالمدینه من المشایخ والأعلام والأصحاب الکرام، ممن أخذت عنه أخذ عنی أو صاحبته فی الله، ولم یخب فیه ظنی…».۶۲

«اساتید و شخصیت­ های برجسته ­ا ی که در مدینه با آنان ملاقات داشتم، از آنان آموختم و به آن­ها آموزش دادم یا با آن­ها هم­نشین شدم و گمان من در باره آنان صحیح بود و از آن­ها ناامید نشدم…»

بدین ترتیب عیاشی سیره و زندگینامه بسیاری از دانشمندان و اساتید کشورهای مغرب عربی، مصر، شام و حجاز و همچنین علوم، تألیفات، درس­ ها و محافل علمی آنان را که هنگام بازدید از این کشورها از آنان آگاه شده بود، به رشته تحریر در آورد.۷۲

این سفرنامه یکی از دلایل وجود ارتباط علمی و فرهنگی میان دانشمندان کشورهای مغرب عربی با علمای مکه مکرمه و مدینه منوره به شمار می­ رود. و رویکرد دانشمندان این منطقه نسبت به شرق جهان اسلام را در خلال سفرهای حجازی که از کشورهای مغرب عربی شروع می­ شد، ثابت می­ کند. این سفرنامه ­ها شامل تجربیات جهانگرد (نویسنده سفرنامه) از مبدأ سفر؛ یعنی کشور خود تا زمان رسیدن به منطقه حجاز می­ شد. سفری که به منظور ادای فریضه حج انجام می­ شد و پس از پایان این فریضه به کشورهای مغرب عربی ختم می­ شد. مسیر حج بسیار طاقت فرسا بود و نیاز به مال، توشه و آمادگی برای پرداخت هزینه ­هایی چون غذا، حمل و نقل، مرکب، پوشاک و دیگر هزینه ­های جاری یا پیش بینی نشده داشت.۸۲

جهانگردان مغربی به تنهایی سفر نمی­ کردند؛ بلکه سفر آن­ها به شکل گروهی بود. در این شرایط گروه، به عنوان یک پدیده اجتماعی پویا و فعال اهمیت بارزی می­ یافت. حاجیان مغربی جزئی از یک کل و عضوی از یک گروه بودند. گروهی که برای حفظ منافع یکدیگر همکاری و همزیستی می­ کردند. همین امر باعث تقویت پیوند برادری در میان مسافران در خلال سفر حج و پس از آن می­ شد.

عبد الله بن محمد عیاشی ـ نویسنده سفرنامه معروف «ماء الموائد» ـ می­ گوید که در دوره اقامت چند ساله­ ا ش در منطقه حجاز، افزون بر دانشمندان اهل مغرب، که در آن دوره، در مکه مکرمه و مدینه منوره اقامت داشتند؛ مانند عیسی ثعالبی؛۹۲ از اساتیدی چون زین العابدین طبری، عبد الله باقشیر، علی بن جمال، عبدالعزیز زمزمی، ابراهیم کردی و حسن عجمی کسب علم و معرفت کرده است.

در مسیر این سفر به مکه مکرمه که به منظور ادای فریضه حج انجام می­ شد، عیاشی در معیت گروهی الجزائری بود که بزرگ آنان عبد الکریم الفکون نام داشت. عیاشی ایده تألیفات خود را از وی الهام گرفت. عیاشی همچنین نزد گروهی از دانشمندان فلسطین نیز علومی آموخت؛ از جمله شیخ عبد العزیز نفاتی تونسی که قاضی القضات شهر قدس در آن زمان به شمار می ­رفت.

عیاشی در سفرنامه خود از علاقه شدیدش به زیارت بیت المقدس در فلسطین و نماز خواندن در آن سخن گفته است. وی می­ گوید در کنار خانه کعبه و در محل ملتزم۰۳ از خدا خواسته که او را برای انجام این زیارت یاری کند. خداوند نیز دعای او را اجابت کرده است.۱۳

منابع تاریخی مکه مکرمه اشاره ­هایی به نقش شایان توجه دانشمندانی دارد که به شهرهای مدینه منوره و مکه مکرمه آمده ­ا ند یا در آن شهرها اقامت گزیده ­ا ند و با تلاش­ های خود سهم بسزایی در نهضت علمی داشته ­ا ند. یکی از مهم ­ترین تلاش­ ها و اقدامات این دانشمندان تدریس در رواق­ ها و صحن­ های مسجد الحرام، مسجد شریف نبوی و محل اقامتشان بود. تأثیر این فعالیت ­های علمی در آثار مکتوب و تألیفات علمای مکه مکرمه و مدینه منوره به راحتی مشهود است. علمای مکه و مدینه از علم دانشمندان کشورهای مغرب عربی اقتباس کرده و بهره بردند و از آن به نیکی یاد کردند و دانشمندان مقیم و مسافر این شهرها را ستودند. اجازه­ نامه ­ها، تألیفات علمی و خاطرات شخصی بیانگر دستاوردهای علمی این دیدارها در ساحت مقدس مسجد الحرام و مسجد شریف نبوی است. نام این دانشمندان بزرگ که برای انجام مناسک حج به مکه سفر کرده­ ا ند در کتاب­ های مخصوص احوال و آثار دانشمندان؛ مانند کتاب «الجواهر الحسان فی تراجم من لقیته من الأساتذه والخلان» نوشته شیخ فقیه زکریا بن عبد الله بن بیلا المکی (متولد ۱۴۱۳ق.) ذکر شده است.۲۳

از جمله دانشمندان کشورهای مغرب عربی که به مکه مکرمه و مدینه منوره سفر کردند و در آنجا و دیگر سرزمین ­های اسلامی ـ در راه رسیدن به مکه و همچنین هنگام بازگشت ـ به تدریس مشغول شدند می ­توان به نام­ های زیر اشاره کرد:

ـ شیخ محمد بن علی دهان غرناطی؛ در مکه، مصر و شام درس خواند. شغل او تجارت بود و در «قوص» در کشور مصر وفات یافت.۳۳

ـ شیخ شرف الدین محمد بن عبد المرسی (متولد ۶۵۵ ق.)؛ وی در اندلس، مصر، شام، حجاز، عراق، ایران و ما وراء النهر درس خواند و در مکه اقامت گزید. درس او با اقبال زیادی مواجه شد و تألیفات بسیار ارزشمندی داشت.

ـ شیخ محمد بن حجاج إشبیلی (متولد ۷۰۶ق.)؛ به کشورهای شرق جهان اسلام سفر کرد و از اسکندریه و عدن عبور کرد و تا هنگام مرگ در مکه اقامت کرد. وی به صالح بودن شهره و در علوم زبان عربی برجسته بود.۴۳

ـ شیخ محمد بن عبد الرحمان اللخمی معروف به ابن حکیم (متولد ۷۰۸ق.) در مکه، مدینه، دمشق، بغداد و قاهره به علم آموزی مشغول شد. اساتید بسیاری در شرق جهان اسلام و کشورهای مغرب عربی داشت.۵۳

دانشمندان مغرب عربی در طول تاریخ با دیگر مدارس علمیه در کشورهای غرب و شرق جهان اسلام به عنوان طلابی که در آن مدارس به تحصیل علم می ­پردازند، در ارتباط بودند و از علمای این مدارس به عنوان اساتیدی که به طلاب شهرهای مختلف مغرب عربی تدریس کرده­ ا ند، اجازه ­نامه ­های علمی کسب کردند.۶۳

منابع تاریخی از گروهی از دانشمنـدان اهل مغرب نام بــرده ­ا ند که در مصر، مکـه و مدینه درس خوانده ­ا ند. ادای مناسک فریضه حج یکی از مهم ­ترین مسائلی بود که به ارتباط میان ایشان و علمای مکه مکرمه و مدینه منوره کمک کرد. به عنوان مثال:

ـ شیخ احمد غربی (متولد ۱۱۷۸ق.)؛ وی به شرق جهان اسلام سفر کرد و نزد اساتید مصر، مسجد الحرام و مسجد شریف نبوی در مکه و مدینه دانش اندوخت.

ـ شیخ محمد بن تهامی بن عمرو (متولد ۱۲۴۳ق.) برای ادای فریضه حج و تحصیل علم به مکه مکرمه سفر کرد و از سرزمین سرسبز تونس عبور کرد و با گروهی از دانشمندان آن دیار ملاقات نمود و با آنان تبادل علمی داشت.

ـ شیخ ابراهیم تادلی (متولد ۱۳۱۱ق.)؛ دو بار به شرق سرزمین ­های اسلامی سفر کرد و در هر دو سفر خود از اساتید مصر، مسجد الحرام و مسجد شریف نبوی بهره برد.

ـ شیخ احمد بن قاسم جسوس (متولد ۱۳۳۱ق.) به کشور مصر و حجاز سفر کرد و با دانشمندان این کشورها دیدار نمود و از آن­ها بهره برد و اجازه نامه علمی کسب کرد.

بدین ترتیب دانشمندان و عالمان کشورهای مغرب عربی، طلایه داران علم و هدایت در کشورهای خود و خارج از آن بودند. به نشر دانش می­ پرداختند و میان اهل بیت و فامیل خویش به تبلیغ دین مشغول می­ شدند. در کسب دانش و تبلیغ دین برجسته و شناخته شده بودند و مردم از همه جا برای تحصیل علم و معارف و شرکت در محافل علمی به سوی آن­ها سفر می­ کردند.۷۳

دانشمندان و علمای مکه نیز برقراری این ارتباط علمی میان خود و علمای مغرب عربی را تأیید می­ کنند .از جمله در زندگینامه شیخ حسن المشاط المکی آمده است که وی درباره این ارتباط می­ گوید: «هنگامی­که علامه حمدان بن سیدی احمد جزائری ونیسی قسطنطینی در سال (۱۳۳۷ق.) برای ادای حج به مکه مکرمه آمد، توفیق دیدار با او نصیب من شد و از ابتدای کتاب مختصر خلیل ­بن احمد را نزد او و در ایام اقامت در مکه و ایام حج در منا خواندم. ایشان تا پایان ماه ذی الحجه و محرم الحرام در مکه اقامت کردند که من از وی بسیار آموختم.»۸۳

از جمله دانشمندانی که در زمانی نه چندان دور به مکه آمدند تا فریضه حج را انجام دهند و در عین حال علمای مکه مکرمه و مدینه منوره از آنان در امور علمی بهره بردند، می ­توان به چند نفر ذیل اشاره کرد:

ـ شیخ محمد بن عبد الحی کتانی؛ او دو بار در سال­ های (۱۳۲۳ق.) و (۱۳۵۱ق.) برای حج به مکه سفر کرد.

ـ شیخ محمد الکی بن مصطفی بن عزوز تونسی.

ـ شیخ الخطیب مراکشی.

ـ شیخ سید محمد بن علی سنوسی خطابی (متولد ۱۳۵۱ق.).

ـ شیخ محدث محمد بن حبیب الله بن سیدی عبد الله جکنی شنقیطی.۹۳

بدون تردید این ارتباط علمی میان دانشمندان مغرب عربی و علمای مسجد الحرام و مسجد شریف نبوی به شکل کلی، و میان علمای مدینه منوره به طور ویژه، برقرار بوده است. لیست بلندی از نام دانشمندانی که علوم اسلامی را از سرزمین حجاز به کشورهای مغرب عربی و اندلس منتقل کرده­ اند در منابع مختلف وجود دارد. افزون بر این منابعِ تاریخی، از گروهی از دانشمندان فاضل یاد کرده­ اند که مذهب مالک بن انس (متولد ۲۰۴ق.) را منتقل کرده و توانسته ­ا ند آن را خارج از مدینه نشر و ترویج دهند؛ از جمله این افراد می ­توان به شیخ الفقیه زیاد بن عبد الرحمان لخمی، شیخ الفقیه یحیی بن یحیی لیثی، شیخ الفقیه سعید بن عبد الحکم بن محمد جمحی مصری و شیخ الفقیه علی بن زیاد تونسی اشاره کرد. شیخ علی بن زیاد تونسی نخستین مبلغ و ترویج دهنده مذهب مالکی در آفریقا به شمار می ­رفت و با تلاش­ های او مذهب مالکی در کشورهای مغرب عربی عمومی شد و مردم استقبال زیادی از آن کردند.۰۴

از جمله کسانی که «موطأ»۱۴ و «مذهب مالک بن انس» را از طریق روایت و همراه با درایت و تفکر، به کشورهای مغرب عربی منتقل کردند، دانشمندانی چون سحنون بن سعید بن حبیب تنوخی و شجره بن عیسی مغافری تونسی بودند.

حاجیان دانشمند کشورهای مغرب عربی، اشتیاق زیادی به برقراری ارتباط با علمای مدینه منوره و دیدار از کتابخانه ­ها داشتند. علمایی­ که در مسجد شریف نبوی مشغول تدریس بودند. حاج­ بن طاهر بن وعزیز در این باره می­ گوید: با دانشمندان ذیل ملاقات داشته است:

ـ فقیه محدث ابراهیم بن عبد القاهر بری دینی و در درس­ های حدیث و فقه او حاضر شده و از او اجازه گرفته است.

ـ فقیه محمد بن احمد بن محمد حمد العمری منسوب به عمر بن الخطیب. با او در برخی موضوعات مذاکره داشته و از او اجازه شفاهی گرفته است.

ـ فقیه سید خلیل از دانشمندان مدینه منوره.

افزون بر این، دیدار خود از کتابخانه مشهور شیخ الاسلام احمد عارف حکمت الحسینی در جوار مسجد شریف نبوی را ذکر می­ کند. کتابخانه ­ا ی که حدود شش هزار جلد کتاب را در خود جای داده است.۲۴

علاوه بر آنچه گفته شد، ملاقات ­هایی علمی به منظور تحصیل علم میان دانشمندان مغرب عربی و دانشمندان مدینه منوره و مکه مکرمه برگزار می­ شد که در آن­ها دانشمندان مغربی از علمای مکه و مدینه اجازه ­نامه می ­گرفتند. برای مثال دانشمند و جهانگرد مغربی به نام عبد الله ابو مدین بن احمد صغیر درعی در سال ۱۱۵۳ هـ از محمد بن حدیدی حنبلی پسر شیخ محمد سنبل یکی از فقهای حنبلی در مسجد شریف نبوی اجازه ­نامه گرفت.

برخی از دانشمندان کشورهای مغرب عربی هنگام اقامت در مکه مکرمه و زیارت مسجد نبوی در مدینه منوره، کرسی تدریس و آموزش را به عهده گرفتند و برای کسانی که استفتاء می­ کردند، فتوا می­ د ادند.

دانشمندان مغرب عربی از کتابخانه ­ها وگنجینه­ های کتب موقوفه در مسجد الحرام و مسجد النبی (صلی الله علیه و آله) استفاده می­ کردند. آن­ها علاوه بر این­که تعداد زیادی کتاب­ ها را در زمینه علوم مختلف اسلامی خریداری کردند؛ کتاب­ های این کتاب­خانه ­ها را برای مطالعه و استفاده از آن­ها به امانت می ­گرفتند. یکی از عوامل حفظ نسخه­ های خطی و انتقال آن­ها به گنجینه کتاب­ ها در کشورهای مغرب عربی، همین دانشمندان بودند.

منابع تاریخی در باره ارتباط علمی بین علمای مدینه منوره و مکه مکرمه و بین دانشمندان مغرب عربی از طریق سفرهای علمی از کشورهای مشرق جهان اسلام به کشورهای مغرب اشاره داشته ­ا ند؛ اما هیچ مقایسه ­ای میان دستاوردهای این دانشمندان در ساحت مقدس مسجد الحرام و مسجد شریف نبوی در طول سال و در موسم حج به شکل خاص انجام نشده است. دانشمندان بزرگوار مغرب عربی، همواره برای انجام یکی از ارکان اسلام وعبادت خداوند متعال و زیارت مسجد شریف رسول الله (صلی الله علیه و آله) به سرزمین حجاز سفر می­ کردند. این امر به افزایش سفرهای آنان به سرزمین وحی به شکل مستمر و با تعداد زیاد در موسم حج به منظور اطاعت از خداوند متعال و پیروی از سنت رسول الله (صلی الله علیه و آله) کمک کرد. افزون بر این، آن­ها در طی مسیر خود برای انجام عبادت بزرگ حج و همچنین در طول مدت اقامت خود در مکه مکرمـه، مشاعر مقدسه و مدینه منـوره احساس لذت، آرامـش روانی و خوشبختی فراوانی داشتند؛ زیرا همـزمان به طاعت خداوند، عبادت، تحصـیل علم، ایجاد ارتباط علمی و فرهنگی، تحقق وحدت و اخوت منحصر به فرد با حاجیان بیت الله الحرام و دانشمندان هم سطح خود از دیگر کشورهای اسلامی مشغول بودند. با دقت به این نکته که همه این رخدادها در ساحت مقدس مسجد الحرام و مسجد النبی (صلی الله علیه و آله) به وقوع می­ پیوست.

آنچه باید به آن توجه داشت، کم بودن مسافران از سمت شرق جهان اسلام به سوی کشورهای مغرب عربی بود. این امر چند دلیل داشت؛ از جمله اوضاع نابسامان داخلی و سیاسی این کشورها در برخی از برهه ­های زمانی، ترس و عدم امنیت جانی به دلیل سلطه ناوگان­ های دریایی مسیحی بر آب­ ها و سواحل بخش زیادی از دریای مدیترانه و اقدامات خصمانه و مستمر این ناوگان ­ها و همچنین حملات و تجاوزهای دزدان دریایی در سطح این دریا و در بندرگاه ­ها.

برای مثال می ­توان به حمله دزدان دریایی به شیخ ابراهیم بن خلف سنهوری اشاره کرد که هنگام سفر از شهر دمشق به کشور تونس با این حادثه مواجه شد و پس از رهایی از چنگ اسارت، مدتی را در مغرب سپری کرد.۳۴

البته از دید نگارنده این مقاله، یکی دیگر از عوامل کم بودن سفرهای علمی علمای مکه مکرمه و مدینه منوره به کشورهای مغرب عربی این بود که دستاوردی که از طریق سفر به این کشورها و دیدار با اساتید و دیگر علمای کشورهای مغرب عربی می ­توانست برای دانشمندان و طلاب مکه و مدینه حاصل شود؛ به فضل خداوند و در خلال سفرهای زیارتی و علمی دانشمندان مسلمان مغربی و دیگر کشورها به بیت الله الحرام و مسجد شریف نبوی در مدینه منوره حاصل می­ شد. بدین ترتیب خداوند زحمت سفر و هجرت علمای حجاز، برای طلب علم را با سفر دانشمندان و علمای دیگر بلاد اسلامی به مکه و مدینه، هموار ساخت. این امر نیز باعث شد که علمای حجاز از فرصت­ به دست آمده برای استفاده از دیگر دانشمندان مسلمان، نهایت بهره را برده و آنان را برای ملاقات با خود و ارتباط علمی تشویق کنند. این ارتباط علمی خود به تنهایی یکی از دستاوردهای مبارک انجام فریضه حج است. این منافع و دستاوردها همپا با سفر دانشمندان به مسجد الحرام و مسجد النبی (صلی الله علیه و آله) همواره ادامه خواهد داشت.

برگ­ هایی زرین از تاریخ دانشمندان کشورهای مغرب عربی

دانشمندان مسلمـان مغرب عـربی برگ­ های زریـنی از خود در تاریخ امت اسلام بر جای گذاشته ­ا ند؛ زیـرا آنـان خـدمات بـزرگی در حوزه نـشر علوم و آموزش در کشـورهای مختلف ارائه کرده­ ا نـد. اگر چه این مقاله موضوع تبادل و ارتباط علمی و فرهنگی میان دانشمندان مغرب و علمای مکه مکرمه و مدینه منوره را به بحث و بررسی گذاشته، اما اشاره به فعالیت ­های علمی، فرهنگی و… که دانشمندان فاضل مغرب عربی در آن سهم داشته ­ا ند، خالی از لطف نخواهد بود. این دانشمندان بیش از هر چیزی به مدارس علمیه سیار در کشورهای اسلامی شبیه بودند و از هر سرزمینی که عبور می­ کردند یا در آنجا اقامت می­ گزیدند، در حوزه فرهنگ و دانش به اهل آن دیار آموزش می­ د ا دند و از آنان بهره می ­بردند. اکنون اشاره ­ا ی کوتاه و گذرا به گوشه ­ا ی از این برگ زرین از تاریخ علمای مسلمان غرب جهان اسلام و فعالیت ­های علمی و آموزشی آنان خواهیم داشت. فعالیت ­هایی که در قرون مختلف اسلامی در چارچوب انجام مناسک حج یا سفر برای تحصیل علم انجام می­ شده است:

منابع تاریخی از ارتباط تنگاتنگ و پیوند عمیق میان دانشمندان کشورهای مغرب عربی با کشورهای شرق جهان اسلام سخن گفتـه ­ا ند. برای مثال می­ بینیـم گروهی از دانشمنـدان مغربی به شرق جهان اسلام سفر کرده و در مسیـر خود در کشـور مصر مستـقر شده و در آنـجا سکنـی گزیـده ­ا ند. این دانشمنـدان بـرای نسل­ های آتی تعداد زیادی از تألیفات علمی خود را به یادگار گذاشته ­ا ند. آنان در غنا بخشی به جنبش فکری و فرهنگی در شرق جهان اسلام به طور کلی و در کشور مصر به شکل ویژه نقش داشته ­ا ند. جهانگردان در نوشته ­ها و سفرنامه ­های خود، مشاهداتشان را در خلال اقامت در کشورهای مصر و حجاز؛ از جمله مساجد، آثار باستانی، بازارها، کتابخانه ­ها، مدارس و گنجینه­ های علمی آن­ها را توصیف کرده­ اند. برخی از این جهانگردان در درس دانشمندان حضور یافته و به توصیف شیوه ­های آموزشی و نبوغ و مهارت بزرگان فقه و حدیث و دیگر علوم اسلامی پرداخته ­ا ند.۴۴

انجام مناسک حج یکی از مهم ­ترین عواملی بود که به این ارتباطِ علمی میان مسلمانان کشورهای مغرب عربی و شهرهای مکه مکرمه و مدینه منوره و حتی کشور مصر، کمک می­ کرد.

منابع تاریخی لیستی طولانی از نام دانشمندانی مغربی را در اختیار ما قرار می­ دهند که برای خدمت به مسلمانان در نقش ­های استاد، مفتی، امام جماعت و قضاوت و… در مصر سکونت کرده­ ا ند.

دانشمندانی چون ابو الخیر تینانی (متولد ۱۳۴۳ق.) از جمله مشاهیری بودند که در طلیعه قرن چهارم هجری در مصر اقامت کردند. یکی از مهم ­ترین دلایل استقرار دانشمندان مغربی در مصر این بود که کشور مصر در مسیر حرکت آنان به سوی مسجد الحرام در مکه مکرمه و مسجد النبی (صلی الله علیه و آله) در مدینه منوره قرار داشت.۵۴

روابط فرهنگی میان کشورهای مغرب عربی و مصر در عصر مرینی و مملوکی شکوفایی چشمگیری داشت. این شکوفایی، مرهـون ارتبـاط علمی ­ا ی بود که علمای مغرب در آن زمان به آن اهمیت فراوان می­ د ادنـد و در سفرهـای متـعدد و پـی در پـی خود به مصر به آن تحقق می ­بـخشیدند. با کمی تأمل در می یابیم که تعداد سفرهای علمای مغرب به مصر، بیش از سفرهایی بودکه دانشمندان مصر به کشورهای مغرب داشتند؛ دلیل این اختلاف میان سفرها این است که علمای مصر با هدف رسیدن به شرق جهان اسلام و به منظور ادای فریضه حج، تحصیل علم و دانش، خرید و فروش و تجارت و یا شرکت در جهاد در راه خدا در برابر دشمنان صلیبی ـ که به کشورهای اسلامی مصر و شام حمله کرده بودند ـ سفر می­ کردند. افزون بر این کاروان­ های حاجیان کشورهای مغرب، شامل تعداد زیادی از دانشمندان و طلاب علم بود که به تحقق دو هدف مقدس چشم امید داشتند:

۱٫ انجام حج و زیارت بیت الله الحرام.

۲٫ کسب علم، اندوختن زاد و توشه از علما، دریافت اجازه ­نامه ­های علمی از اساتید بزرگ، شنیدن روایات، حفظ اسانید روایات و آگاهی از تألیفات علمی و ادبی؛ زیرا منابع اسلامی از شکوفایی علم و دانش در این دوره زمانی در شرق جهان اسلام خبر می­ د هند.۶۴

در نتیجه این ارتباط علمی میان علمای مغرب و دانشمندان کشور مصر، هر دو طرف از دانش یکدیگر استفاده کردند، کرسی­ های تدریس در مدارس، دانشگاه­ ها و مساجد فعال شد و این نهضت علمی به دیگر کشورهای اسلامی منتقل گشت. دانشمندان مغربی نیز بعدها با اقامت دائم یا موقت خود، اشتغال به علم و آموزش و تألیف کتاب­ های علمی در کشورهای شام و حجاز، این نهضت علمی را به این کشورها منتقل کردند و پس از آن در بازگشت، این دستاوردها را به کشورهای مغرب عربی بردند.۷۴

برای مثال در بزرگ­ ترین دائره المعارف معاصر «تاج العروس من جواهر القاموس» می­ بینیم که شیخ مرتضی زبیدی، پیشوای دانشمندان علوم زبان عربی در قرن دوازدهم هجری، شاگرد ابوعبد الله محمد بن طیب شرقی فاسی (متولد ۱۱۷۰ق.) و محمد حسنی بلیدی جزائری بوده است.

مستحکم ­ترین روابط و عمیق ­ترین پیوندها میان شرق جهان اسلام و کشورهای مغرب عربی به دست دانشمندانی ایجاد شد که هر ساله به صورت گروهی و فردی از مغرب به حج می ­رفتند یا از شرق جهان اسلام برای پیوستن به دربار سلاطین مغرب به این کشورها سفر می­ کردند؛ یکی از این پادشاهان، سلطان منصور السعدی بود که آغوش دربار او به سوی دانشمندان بزرگ و نوابغ علمی مکه مکرمه، مدینه منوره، قدس، مصر، شام، عراق و… باز بود. در این میان، اسلام و عرب بودن تنها ابزار عبور از مرزهای شرق به غرب و بالعکس به شمار می ­رفت. دو شاخصه ا ی که توان و قدرت ارتباط علمی میان دانشمندان مسلمان در این کشورها را افزون کرده بود.۸۴

سرزمین ­های معروف به اندلس نیز از این ارتباط علمی دانشمندان مغرب عربی بهره بردند. میان دانشمندان مغرب و سرزمین اندلس ارتباط علمی محکمی وجود داشت. به گونه ­ا ی که انتقال دانشمندان میان دو منطقه باعث شکوفایی و غنای جنبش علمی و فرهنگی گشت. افزون بر حلقه ­های دانش و درس که در مساجد و مدارس برگزار می­ شد، جنبش تألیف و تصنیف کتاب در علوم مختلف نیز فعال شده بود.۹۴

اشاره گـذرا و مختـصری که به تلاش­ هـای علمی دانشمنـدان مغرب عربی داشتیم، بیانگر اقدامات گرانسنگی است که آنان در زمینه دانش، آموزش، افتاء، قضاوت، تبلیغ و هدایت مردم در کشورهای مختلف اسلامی به ثمر رسانده ­ا ند. دانشمندان در خلال سفر حج یا سفرهای علمی خود، از کشورهای اسلامی­ عبور کرده یا در آن­ها سکونت نمودند و به نشر دانش میان مسلمانان پرداختند. آثار و اقدامات گرانقدر این دانشمندان به گونه ­ا ی است که تأثیر و منافع آن هنوز گواهی صادق بر برتری و فضل آنان تا دوره معاصر به شمار می­ رود. دستیابی به این دستاوردها، تنها گوشه کوچکی از ثمرات و منافع سفر به مکه مکرمه و مدینه منوره به منظور ادای فریضه حج و زیارت مسجد رسول الله (صلی الله علیه و آله) است. در سایه این سفر مقدس در طول تاریخ دستاوردهای بزرگی به دست آمده که ارتباط علمی میان دانشمندان مغرب عربی و علمای مکه و مدینه نمونه­ ا ی از آن است.

خاتمه

پس از بررسی تاریخی و علمی­ ا ی که درباره ارتباط علمی و فرهنگی میان دانشمندان مغرب و دانشمندان مکه و مدینه داشتیم، از تأثیر بزرگی که ادای فریضه حج بر دانشمندان مسلمان به طور کلی و علمای مسجد الحرام و مسجد النبی (صلی الله علیه و آله) در مکه مکرمه و مدینه منوره داشته است آگاه شدیم. فریضه حج، فرصتی طلایی را در اختیار دانشمندان و علمای گرانقدر از سرتاسر جهان اسلام قرار داد تا در ساحت مقدس مسجد الحرام و مسجد النبی (صلی الله علیه و آله) و در میان رواق های آن، که محل نزول وحی و سرزمین رسالت و نبوت است به ملاقات با یکدیگر بپردازند. در نتیجه این فرصت طلایی، حلقه ­­های دانش، درس و آموزش برای ساکنان این شهرها و مسافرانی که از شرق و غرب جهان به آنجا روی آوردند، شکوفا شد و رونق گرفت. جنبش علمی مکه و مدینه با تلاش و همت این دانشمندان و علمایی که در موسم حج رهسپار آن می­ شدند، پویا و فعال گشت. بدین ترتیب تعداد زیادی از منافع دین و دنیای مردم به واسطه انجام شعائر دینی حج و رکن پنجم از ارکان دین مبین اسلام، تحقق یافت. ارتباط علمی و فرهنگی میان دانشمندان و علمای جهان اسلام تنها یکی از دستاوردها و منافع مبارکی بود که انجام فریضه حج در پی د اشت.

در نتیجه دیدار دانشمندان مسلمانان به طور کلی و علمای مغرب به شکل ویژه با برادران مسلمان و دانشمند خود در مکه و مدینه، سرزمین حجاز و این دو شهر به کعبه آمال طلاب و شیفتگان دانش ـ از سرتاسر جهان اسلام ـ در حوزه­ های دینی، علمی و فرهنگی تبدیل شد. فریضه حج نیز از زمانی که توسط خداوند متعال بر امت محمد (صلی الله علیه و آله) واجب شد، یکی از مهم ­ترین عواملی به شمار می ­رفت که در تقویت اتحاد، همبستگی و همکاری امت اسلامی در همه زمینه ­ها کمک کرده است.

امت اسلامی ـ بحمد الله ـ تا دوره معاصر، هنوز هم از ثمرات این رکن بزرگ اسلام؛ یعنی «حج بیت الله الحرام» بهره می ­برند. این منافع تا زمانی که حجاج بیت الله الحرام و عمره ­گزاران و زائران مسجد رسول الله (صلی الله علیه و آله) به این سرزمین سفر کنند، ادامه خواهد داشت و رو به فزونی خواهد گذاشت. حاجیان و زائران این سرزمین نیز فواید و منافع این سفـر را درک کـرده و با انگیزه رسیـدن به اجر و ثواب از خداونـد ـ عزّ وجلّ ـ و نیل به فضایل حج، برای شرکت در کاروان­ هـای حاجیـان با یـکدیگر رقابت می­ کنند. اشتـیاق دیـدار بیت الله الحرام، نماز خواندن در آن، دیدن کعبه و طواف کـردن گرد آن، نوشیدن آب زمزم، سعی بین صفا و مروه و پیروی از سنت خاتم الانبیاء و المرسلـین (صلی الله علیه و آله) به آنان انگیـزه­ ا ی دو چنـدان می­ د هـد و امیـد رسیدن به مدینـه منوره، نمـاز خواندن در مسجد شریـف نبوی و پـس از آن سـلام دادن به بهـترین خلائق خداوند و خاتم الأنبیاء و المرسلین، حاجیان را به آن سو هدایت می­ کند.

اگر چه دانشمندان و علمای جهان اسلام در دوره ­های گذشته با سختی­ های زیاد و خطرات متعددی مواجه بودند؛ اما به فضل پروردگار، در دوره معاصر سختی­ ها و خطراتی که در مسیر انجام فریضه حج وجود داشت از بین رفته و ادای آن در امنیت و آرامش کامل ممکن گشته است.

پی نوشت ها :

۱٫ محمد السید بلاسی، کتاب «أسماء مکه والمدینه فی اللسان العربی» ۲۳۲ و۲۳۳

۲٫ الذهبی، الأمصار ذوات الآثار، ص ۱۵۹

۳٫ حمد الجـاسر، کتاب «أشهر رحلات الحج رحلتی ابن عبـدالسلام الـدرعی» انتـشارات دار الـرافعی، چاپ اول، سال

۱۴۰۲ق. ، ص ۱۱

۴٫ عبد الوهاب ابو سلیمان، «الحرم الشریف الجامع والجامعه»، انتشارات نادی مکه الثقافی الأدبی، صص ۶ و۷

۵٫ محمّد السید علی بلاسی، کتاب «أسماء مکه والمدینه فی اللسان العربی»، ص۲۳۴

۶٫ همان، ص۲۳۵

۷٫ برای مطالعه بیشتر، ر.ک: الفاسی، کتاب «شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام»، ج۱، ص ۲۵۳ ؛ کتاب «العقد الثمین»

ج۱، صص ۲۳۵، ۲۳۶ و ۳۰۱ ؛ خالد عبد المحسن، کتاب «الحیاه العلمیه فی الحجاز خلال العصر المملوکی»، انتشارات

مؤسسه الفرقان للتراث، ۱۴۲۶ق. ، ص ۳۶۸

۸٫ حج : ۳۰

۹٫ عبدالوهاب ابوسلیمان، «مکه العالمه فی موسم الحج فی القرن الرابع عشر»، منبع سابق، ص ۳۴۸

۱۰٫ همان، ص۳۴۹

۱۱٫ عبدالهادی التازی، «مکه فی مائه رحله مغربیه»، مؤسسه الفرقان للتراث الإسلامی، ج۱، ص ۱۴

۱۲٫ همان، ج۱ ، ص ۱۴ و ۱۶

۱۳٫ عبد الهادی التازی، مکه فی مائه رحله مغربیه، همان، ج۱ ، ص۲۴

۱۴٫ عبد الکریم کریم، مقـاله «بلاد الحجـاز فی المخـطوطات المغربیـه المدونـه فی القـرنین الحادی عشر والثـانی عشر

للهجره»، مجله التاریخ العربی، شماره: ۵، ۱۴۱۸ق. ، صص ۱۱۷ـ ۱۱۵

۱۵٫ یکی از دانشمنـدان مغرب که در سال ۱۳۱۴ق. متـولد شد. در مکتـب دانشمندان فاس و استـادان مسجد قرویین در

مغرب تلمذ کرد و بر کرسی نایب قاضی در اسفی تکیه زد و در نهایت امام جماعت و خطیب مسجد الکبیر در این

شهر شد. وی در سال ۱۹۶۹م. وفات یافت.

۱۶٫ امروزه به اسم بندر ینبع شناخته می­شود. این بندرگاه در ساحل دریای سرخ و در ۲۵۰ کیلومتری غرب مدینه منوره

واقع شده است.

۱۷٫ الطاهر وعزیز، «رحله الحاج الحسـن بن طاهر إلی المشرق والحرمیـن عام ۱۹۳۳ م»، مجله التـاریخ الـعربی، شـماره ۹،

۱۴۱۹ق. ، ص۲۲۳

۱۸٫ حسن محمد بافقیه، «العلاقه الثـقافیه بین علماء المغرب وعلماء الحرمین» نشریه المدینه المنوره، ویژه نامه چهارشنبه،

مورخ ۲۹/۲/۱۴۲۷ق. ، ص۱۰

۱۹٫ سعید بن سعید، مقـاله «ادب الحج فی المغرب العـربی، نماذج من الرحله الحجیه المعاصره فی المغرب»، نشـریـه التاریخ

العربی، شماره ۲۱، ۱۴۲۲ق. ، ص۳۱۸

۲۰٫ محمد بن الحسن الحجوی، «رحله الحج»، نشریه «التاریخ العربی»، شماره ۲۱، ص۳۲۹ ؛ ن. ک: شماره ۲۰، ص۲۲

۲۱٫ مصطفى الغاشی، «صوره الشـرق من خلال المعارج المرقیه فی الرحله المشرقیـه»، مجله «التـاریخ العربی»، شماره ۱۵،

۱۴۲۱ق. صص ۹۳ و ۹۴

۲۲٫ عبد الوهاب ابو سلیمان، «مکه العالمه فی موسم الحج»، همان؛ برای مطالعه بیشتر ن.ک: «فهرس الفهارس والأثبات»،

للشیخ عبد الحی الکتانی، ج۱‌، ص۳۵۶

۲۳٫ الطاهر وعزیز، «رحله الحاج الحسن بن طاهر»، مجله «التاریخ العربی»، همان، العدد ۹، ص۲۵۲

۲۴٫ إبـراهیم بوتشیش، «أضواء على مجتمع قفار وعـاداته الشعبیـه من خلال رحله ابـن بطوطه»، مجله «التـاریخ العربی»،

شماره ۲۶، ۱۴۲۴ق. ، صص ۲۸۹ـ ۲۷۰

۲۵٫ عبد الله بن المرابط، «الرحله الفهرسیه نموذج للتواصل داخل العالم الإسلامی: رحله العیاشی (ماء الموائد) نموذجاً»،

مجله «التاریخ العربی»، شماره ۲۹، ۱۴۲۵ق. ، ص۳۵۳

۲۶٫ همان، صص ۳۵۵، ۳۵۷ با اندکی تصرف.

۲۷٫ عبد الله بن المرابط، «الرحله الفهرسیه…»، همان، ص۳۵۹

۲۸٫ ابو القاسم سعد الله، «مع العیاشی فی رحلته إلى القدس»، مجله «التاریخ العربی»، شماره ۱۰، ۱۴۲۰ق. ، ص۱۹۴

۲۹٫ یکی از دانشمندان سرشناس و برجسته الجزایر که به مکه و مدینه مهاجرت کرده بود.

۳۰٫ قسمتی از دیـوار و پایـین دیوار کعبه را که در یک سوی آن حجـرالاسود و در سوی دیگرش در کعبه قرار دارد،

«ملتـزم» می‌نامنـد. این محل را از آن روی ملتزم می‌نامند که مردم در آن قسمت می‌ایستـند و به دیوار ملتـزم شده،

می‌چسبند و دعا می‌خوانند (البته نظریه شیعیان غیر از این است).

در روایتی آمده‌ است که پیامبرخدا (صلی الله علیه و آله) صورت و دست‌های خود را روی این قسمت از دیوار قرار می‌داد. همچنین،

از آن حضرت نقل شده ‌است که گفت: «ملتزم، محلی است که دعا در آن‌جا پذیرفته می‌شود».

۳۱٫ همان، صص ۱۹۸ و ۱۹۹

۳۲٫ عبد الحمید ابو سلیمان، عطاء العلماء الوافدین إلى مکه، ص۳۶۳

۳۳٫ ابراهیم حرکات، «الثقافه وتبلیغها بالأندلس فی مرحله الاستقرار»، مجله التاریخ العربی، شماره ۸ ، ۱۴۱۹ق.

۳۴٫ همان، ص۶۳

۳۵٫ همان، صص۶۳ و ۶۴ ؛ برای مطالعه بیشتـر ر.ک کتاب «نفح الطیب» ج۲ ، ص۲۶۴ ؛ وکتـاب «الإحاطه فی أخبار

غرناطه»، ج۲ ، ص ۴۴۸ ؛ وکتاب «طبقات المفسرین» ج۲ ، ص۱۷۳

۳۶٫ عبد الکریم کریم، رباط الفتح عاصمه الثقافه العربیه، مجله «التاریخ العربی»، شماره۳۹، صص ۲۶ ـ ۲۴

۳۷٫ عبد الکریم کریم، رباط الفتح عاصمه الثقافه العربیه، همان.

۳۸٫ عبد الحمید ابو سلیمان، عطاء العلماء الوافدین إلى مکه، : صص۳۶۳ و ۳۶۴

۳۹٫ عبد الحمید أبو سلیمان، عطاء العلماء الوافدین إلى مکه، همان، : صفحه ۳۶۷ با اندکی تصرف.

۴۰٫ محمد الصادق عبد اللطیف، «السراج المـشرق فی رواه کتـاب المـوطأ من المغرب والمشرق»، مجله «التـاریخ العربی»،

شماره۳۰، سال ۱۴۲۵ق. ، ص۲۷۱

۴۱٫ موطأ امام مالک یا الموطأ از نخستین کتاب‌های حدیث مربوط به شریعت اسلامی باقی‌مانده است که توسط مالک

بن انس پیشوای مذهب مالکی جمع‌آوری و نگاشته شده‌است.

۴۲٫ الطاهر وعزیز، «رحله إلی المشرق والحرمین»، مجله «التاریخ العربی»، شماره ۹، صص۲۵۰ و ۲۵۱٫ این دانشمند در

سفر خود برای زیارت مدینه از ۲۳ مارس سال ۱۳۱۵ق. / ۱۹۳۳م. تا ۲۳ همان ماه در این شهر اقامت کرد.

۴۳٫ ابراهیم حرکات، «الثقافه وتبلیغها بالأندلس فی مرحله الاستقرار»، مجله التاریخ العربی، همان، شماره ۸ ، ص ۵۷

۴۴٫ عبد العزیز بن عبد الله، «ریاده فکریه بین مصر والمغرب»، مجله «التاریخ العربی»، شماره ۱۵، ۱۴۲۱ق. ، صص۱۰ و۱۱

؛ ر.ک مقاله: علی احمد، «بلاد الشام فی نظر المغاربه والأندلسیین»، مجله «التاریخ العربی»، شماره ۱۵

۴۵٫ طه عبد الرحمن، «الإسهام المغربی فی التراث الإسلامی»، مجله «التاریخ العربی»، شماره ۱۴، ص ۱۶

۴۶٫ عبد العزیز الضعیفی، «علاقه العلماء المغاربه بنظرائهم المصریین بین الاستفاده والإفاده نماذج من العصر المرینی»، مجله

«التاریخ العربی»، شماره ۲۹، صص ۳۸۳ و ۳۸۴

۴۷٫ همان، صص۴۰۲ ـ ۴۰۰ با اندکی تصرف. برای آگاهی بیشتر، ر.ک: «بحث البیوت التجاریه المغربیه بالقاهره فی

القرن السادس عشر»، عبد الرحیم عبد الرحمان، المجله التاریخیه المغاربیه، شماره ۱۲۱، ص ۲۳

۴۸٫ عبد العزیز بن عبد الله، «التراث العربی وعناصره الصالحه لنهضه عربیه حدیثه»، مجله «التاریخ العربی»، شماره ۸ ،

۱۴۱۹ق. صص۳۲ ـ ۳۰ به بعد. در این مقاله به دانشمندانی از مغرب اشاره شده که در عراق و شام زندگی کرده­ ا ند و در

زندگی علمی، فرهنگی و نظامی و همچنین جهاد با صلیبیان در شام، شرکت داشته ­ا ند.

۴۹٫ ابراهیم حرکات، «الثقافه وتبلیغها بالأندلس فی مرحله الاستقرار»، مجله «التاریخ العربی» ۸ ، صص ۶۰ و ۶۱

برچسب ها

این مطلب بدون برچسب می باشد.

نوشته های مشابه