بیانیه «گام دوم انقلاب اسلامی» زمینه ساز تحقق تمدن نوین اسلامی؛(۵۰)
« مفهوم شناسی علم و پژوهش با عنایت بر بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی (1) »

علم، علم آموزی و علم گستری از موضوعاتی است که همواره و همیشه مورد توجه و تأکید اسلام و اولیای دین بوده است.

در قرآن کریم علم و علم آموزی دارای اهمیت و جایگاه ویژه ای است. شروع وحی با مفهوم خواندن و وصف الهی با هویت علم آموزی، قائل شدن درجات و رفعت برای صاحبان علم، برتری عالمان نسبت به دیگران و… نشان دهنده اهمیت علم و عالم است. اینکه پیامبر اعظم(ص) کسب علم را برای همگان فریضه دانسته و طلب علم را با وجود رو به رو شدن سختی ها در این راه در اقصی نقاط عالم توصیه نموده اند، حاکی از آن است که آحاد امت اسلامی باید به علم آموزی و علم گستری بیش از پیش توجه داشته باشند.

انقلاب اسلامی با تمرکز بر معارف و آموزه های اسلام ناب و تبعیت از سنت نبوی، به صورت مستمر به موضوع علم و اهمیت علم آموزی در حوزه های مختلف توجه و تأکید ویژه ای داشته است، به گونه ای که می توان بیشترین توجهات و تأکیدات را از ناحیه امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظه العالی) مشاهده کرد.

علم و پژوهش به عنوان اصلی ترین و محوری ترین موضوعی است که نقش بسزایی در عزت، اقتدار، پیشرفت، تعالی و… تمامی جوامع و به ویژه امت اسلامی ایفا می کند.

در دین اسلام، آموزه های دینی و بیانات امامین انقلاب اسلامی همواره و به صورت مستمر به اهمیت و جایگاه علم آموزی و تعلیم آن توجه شده است.

اما باید توجه داشت که علم آموزی از منظر اسلام و غرب دارای تفاوت های اساسی و مبنایی است که دلیل آن را می توان در نوع نگرش این دو مورد بررسی و واکاوی قرار داد.

از منظر اسلام و آموزه های دینی ضرورت دارد که تمامی مسلمانان در جهت دستیابی به علوم نافع تمام تلاش خود را به کار گیرند. همانگونه که خداوند متعال در آیات متعددی از قرآن مجید به موضوع اهمیت علم آموزی توجه کرده است و با واژه هایی چون «یعقلون»، «یتفکرون»، «یعلمون»، «یتدبرون»، «اولی الالباب» و… این مهم را برای مسلمانان تبیین و تشریح فرموده‌اند.

همچنین در اسناد بالادستی انقلاب اسلامی، تعلیم و تربیت دو امر توأمان هستند که نقش بسزایی در رشد و تعالی جوامع دارند. در واقع از نگاهی دیگر می توان گفت از منظر اسلام، علم همراه با تزکیه و تهذیب نفس مورد اتکا و دقت نظر است.

خداوند متعال در سوره جمعه، آیه ۲ می فرمایند: هُوَ الَّذی بَعَثَ فِی الأُمِّیّینَ رَسولًا مِنهُم یَتلو عَلَیهِم آیاتِهِ وَیُزَکّیهِم وَیُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَالحِکمَهَ وَإِن کانوا مِن قَبلُ لَفی ضَلالٍ مُبینٍ: و کسی است که در میان جمعیت درس نخوانده رسولی از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آنها می‌خواند و آنها را تزکیه می‌کند و به آنان کتاب (قرآن) و حکمت می‌آموزد هر چند پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند!

حضرت امام خمینی(ره) نیز در این رابطه می فرمایند: «آن علمی میزان است و آن علمی برای بشر سعادت است که تربیت در او باشد، که او از مربّی القا شده باشد، از کسی که تربیت الهی شده است القا بشود به بشر. آن اگر در همه مدارس ما – چه مدارس علوم اسلامی و چه مدارس علوم دیگر – اگر در همه آنها این معنا باشد و انحراف در کار نباشد و استقامت باشد، چندی نمی‌گذرد که همه جوانهای ما که امید آتیه این مملکت هستند، همه اصلاح می‌شوند. و همه نه شرقی و نه غربی بار می‌آیند، و همه بر صراط مستقیم واقع می‌شوند»(صحیفه امام، ج ۱۳، ص۵۱۰)

رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) نیز با اشاره به تهیدستی غرب در حوزه بنیانهای اخلاقی و اعتقادی می فرمایند: «… دنیای غرب به‌برکت دانش خود بود که توانست برای خود ثروت و نفوذ و قدرت دویست‌ساله فراهم کند و با وجود تهیدستی در بنیانهای اخلاقی و اعتقادی، با تحمیل سبک زندگی غربی به جوامع عقب‌مانده از کاروان علم، اختیار سیاست و اقتصاد آنها را به دست گیرد. ما به سوءاستفاده از دانش مانند آنچه غرب کرد، توصیه نمی‌کنیم، اما مؤکّداً به نیاز کشور به جوشاندن چشمه‌ی دانش در میان خود اصرار می‌ورزیم.»(۲۲/۱۱/۱۳۹۷)

لازم به یادآوری است با عنایت این موضوع که در یادداشت شماره ۷ تحت عنوان «دستیابی به قلّه‌های علم و پژوهش در پرتو بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی» موضوع علم و دانش مورد بررسی قرار گرفت اما به دلیل اهمیت موضوع، ضرورت دارد موضوع علم و دانش به صورت همه جانبه مورد بررسی قرار گیرد. در همین راستا به مفهوم علم و دانش با عنایت به بانیه گام دوم انقلاب اسلامی پرداخته می شود.

  1. علم؛ موهبتی الهی

در اندیشه رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) علم، موهبتی الهی است. معظم له در این رابطه می فرمایند:

«علم برای یک جامعه‌ی انسانی، یک موهبت الهی است: هم علوم ارزشی و علوم معرفتی، و هم علومی که به انسان کمک میکند تا در این طبیعت عظیم و در این خلقت شگفت‌آور خدای بزرگ، از گنجینه‌هائی که خدا برای انسان در این طبیعت قرار داده، بیشتر و بهتر استفاده کند.»(۰۵/۰۶/۱۳۸۷)

  1. اسلام عزیز؛ بزرگترین مشوق علم

از منظر رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) اسلام عزیز؛ بزرگترین مشوق علم است. معظم له در این رابطه می فرمایند:

«ایران عزیز برای رسیدن به هدفهای بزرگی که به‌برکت انقلاب اسلامی در برابر او ترسیم شد، چشم به تلاش جوانان در عرصه‌ی علم و معرفت دوخته است، و بدون آن، فروغ خودباوری و استقلال ملی که در طول دو دهه از انقلاب همواره راهگشای ملت و دولت ما در گذرگاههای دشوار بوده است، به ضعف خواهد گرائید. اسلام عزیز بزرگترین مشوّق علم است و چنین بود که در طیّ قرنهای پی‌درپی، مسلمانان پرچم دانش و معرفت و پیشرفت علمی را در همه‌ی جهان در دست داشتند، و امروز که پس از دوران تلخ تسلّط سیاستهای بیگانه بر کشورمان، بار دیگر ملت ایران آزادی از نفوذ استکبار جهانی را می‌آزماید، جهاد علمی یکی از بزرگترین فرائض ما است. »(۰۶/۰۷/۱۳۷۸)

  1. علم؛ پایه تمدن

در اندیشه رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) علم، پایه تمدن است. معظم له در این رابطه می فرمایند:

«بدون شک علم پایه‌ی تمدّن است؛ اما شرط کافی برای یک مدنیّتِ درست نیست.»(۲۲/۰۲/۱۳۸۲)

  1. ارزش ذاتی علم

رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) علم را به خودیِ خود، ارزش محسوب می کنند. معظم له در این رابطه می‌فرمایند: «خودِ علم ارزش است. این ارزش را کسانی میتوانند به ضد ارزش تبدیل کنند که از او علیه منافع بشریت استفاده کنند؛ اما خودِ دانش یک ارزش است. به برکت دانش، معرفت خدا هم آسان میشود. کسانی که دارای علم‌اند، بیشتر میتوانند حقانیت پیام پیغمبران و حقانیت پیام راستین اسلام را بفهمند. علم را با شهوات، با غرضها و با چیزهائی که در عالم مادی و گرایشهای مادی وجود دارد، مخلوط نباید کرد. آنی که آنجا بد است، او ضد ارزش حرکت کردنِ آنها و شهوانی و نفسانی بهره‌گیری کردن از علم است، نه خود علم. بنابراین علم یک ارزش است؛ در این شک نکنید. هم علوم معرفتی، علوم ارزشی، علوم حقیقی یا اعتباریای مثل فلسفه یا فقه یا امثال اینها خیلی با ارزش است و هم علومی که وسیله‌ی کشف دنیای موجودِ در اختیار بشر و کشف رازهای آن و توانا شدن بر استفاده‌ی بهتر از این گنجینه‌ی عظیم است.»(۰۵/۰۶/۱۳۸۷)

  1. علم آموزی؛ نیاز اول کشور

رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) علم آموزی را نیاز اول کشور می دانند. معظم له در این رابطه می فرمایند:

«علم‌، پیشرفت‌ علمی و فراگیری، نیاز اول کشور ماست.»(۱۲/۰۶/۱۳۸۶)

  1. علم؛ مایه تضمین و تثبیت اقتدار

در اندیشه رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی)، دانش مایه‌ اقتدار؛ ثروت‌آفرین؛ قدرت نظامی‌آفرین و قدرت سیاسی‌آفرین است.(۱۳/۱۱/۱۳۸۸)

معظم له همچنین می فرمایند: علم و دانش برای یک ملت و برای یک فرد مایه‌ی اقتدار است. کسی که این قدرت را پیدا کند، دست برتر را دارد و آن کسی که نتواند قدرت علمی را به دست بیاورد، زیردست باقی میماند و دیگران بر او دست برتر را خواهند داشت.(۰۱/۰۱/۱۳۹۰)

  1. شریف بودن علم و شریف ترین علوم با هدف نجات و هدایت انسان ها

از منظر رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) تمامی علوم دارای هدف های بزرگ شریف هستند، لکن، شریف‌ترین علم؛ علمی است که دارای هدف نجات و هدایت انسان ها باشد. معظم له در این رابطه می فرمایند: «علم، شریف است – هر علمی – و علم‌هایی که دارای هدف‌های بزرگی باشند، شریف‌ترند؛ اما در شرف و ارزش، هیچ علمی به پایه‌ی آن علم و معرفتی نمی‌رسد که هدف از آن، نجات و هدایت انسانها، نورافکنی بر فضای ظلمانی ذهن و زندگی انسان‌های گمراه است.»(۲۲/۰۴/۱۳۷۶)

  1. انقلاب اسلامی؛ احیاگر علوم

رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) با اشاره به پیشرو بودن اسلام در حوزه علم، انقلاب اسلامی را احیاگر علوم می دانند. معظم له در این رابطه می فرمایند:

«آن وقتی که در دنیا خبری از علم و سواد و درس و مشق و نشانه‌های تعلیم و تعلم وجود نداشت، اسلام و قرآن ما با «اقرأ» شروع کرد و به قلم و نوشته سوگند خورد و اسیر جنگی را در مقابل یاد دادن چند کلمه آزاد کرد. این، متعلق به چهارده قرن پیش است. همان کارهای اسلام و نبیّ‌مکرم ما(صلّی‌اللَّه‌علیه‌واله‌وسلّم) موجب شد که جامعه‌ی امّیِ عرب (امّی، یعنی بی‌سواد؛ «هوالّذی بعث فی‌الامّیّین») در زمانی که اروپای امروز هیچ خبری از علم و دانش نداشتند، دارنده‌ی بزرگترین دانشگاهها و بزرگترین دانشمندان و فارابی‌ها و ابن‌سیناها و محمّدبن زکریاها و ابوریحان‌ها و دیگران و دیگران شود. یعنی در صدر اسلام، مبارزه‌ی با بی‌سوادی و تحریص و تحریض به علم و دانش، جامعه‌ی اسلامی را حدود هفت، هشت قرن از همه‌ی دنیای متمدنِ آن روز جلوتر برد. البته بعد ما رجعت کردیم، مسلمانان تنبلی کردند و کار ما به این‌جا رسید؛ ولی حالا می‌توانیم دوباره شروع کنیم. دوباره انقلاب شد، دوباره اسلام سر کار آمد و حالا دیگر بی‌سوادی معنی ندارد.»(۲۹/۰۶/۱۳۶۹)

در یک نگاه گذرا می توان گفت که علم آموزی و تعلیم از مهم ترین موضوعاتی است که در دین اسلام، آموزه های دینی و در نظریات و اندیشه امامین انقلاب اسلامی به آن توجه ویژه ای شده است.

۱- در اندیشه رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) علم، موهبتی الهی است.

۲- از منظر رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) علم، پایه پیشرفت همه جانبه است.

۳- رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) علم آموزی را نیاز اول کشور می دانند.

۴- رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) علم آموزی را برای سعادت و رشد و شکوفایی بشر و استقرار عدالت را امری ضروری می دانند.

۵- در اندیشه رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) علم، پایه تمدن است.

۶- رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) با اشاره به پیشرو بودن اسلام در حوزه علم، انقلاب اسلامی را احیاگر علوم می دانند.

در نهایت می توان گفت از آنجا که موضوع مهم علم آموزی مورد تأکید اسناد بالادستی و به ویژه بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی است، در همین راستا ضرورت دارد به این موصوع مهم و راهبردی توجه ویژه و همه جانبه شود. به همین سبب از طرفی بر عموم ملت ایران اسلامی است تا در حوزه علم آموزی تمام توان، ظرفیت، استعداد و… خود را به کار گیرند و از طرفی دیگر بر دلسوزان انقلاب اسلامی و به ویژه علماء و صاحبنظران است تا با تبیین و تشریح همه جانبه موضوع علم آموزی، زمینه های شناخت دقیق و کامل این موضوع اساسی و مهم را بیش از پیش هموار سازند.

 

دکتر عباسعلی فرزندی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.

فهرست