بیانیه «گام دوم انقلاب اسلامی» زمینه ساز تحقق تمدن نوین اسلامی؛(۵۶)
« مفهوم شناسی و چیستی جامعه اسلامی با عنایت بر بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی (1) »

با پیروزی انقلاب اسلامی و برپایی نظام مقدس جمهوری اسلامی در ایران، بازگشت به آموزه ­های اسلام راستین مبتنی بر معارف قرآن و منطبق بر سنت و سیره نبوی در گفتمان انقلاب اسلامی مورد توجه جدی قرار گرفت. باتوجه به حجم وسیعی از آسیب ­ها و بیماری‌های اجتماعی که از دوران ستم شاهی بر جامعه ایران تحمیل شده بود که بخشی از آن آسیب­ ها و بیماری­ های پنهان بود و به صورت تدریجی خود را نشان می­داد، یکی از موضوعات مهم که  ضرورت دارد به آن توجه ویژه داشت موضوع چیستی، چرایی و چگونگی تحقق جامعه مطلوب از منظر اسلام یا جامعه اسلامی مطلوب بوده است که این موضوع محوری در تدابیر و رهنمودهای امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) همواره مورد توجه قرار گرفته است. از منظر آموزه­ های اسلام ناب و گفتمان انقلاب اسلامی گرچه انسان شخصیت مستقل دارد و نسبت به خودشناسی، خودیابی و خودسازی دارای تکلیف است و در همین راستا مسئولیت دارد، اما انسان نیازهای مختلف خود را در محیط اجتماعی و در قالب جامعه شناسایی و دنبال می ­کند؛ زیرا مفاهیمی چون: امنیت، رفاه، پیشرفت و… به جامعه وابسته است. در حقیقت انسان چون موجودی اجتماعی است در خلاء و در محیط خارج از جامعه، به رشد و تکامل نمی ­رسد و شرایط اجتماعی در تکامل و یا تضعیف او نقش ­آفرینی می­کند و باید گفت جامعه فراتر از فرد صاحب باطن و حقیقت است، چنان­که در قرآن به موضوع «امت» ده­ها بار اشاره شده و قرآن کریم در موارد بسیاری مخاطب خود را در هدایت، بشارت، انذار، وعده، وعید و… به جای فرد، امت­ها را قرار داده است. در سنت و سیره نبوی و اولیای دین نیز این موضوع مورد توجه قرار گرفته است. جامعه محصول ترابط، تعامل و هم ­افزایی افراد با یکدیگر است و آموزه­ های اسلامی بر فعالیت های جمعی، تعاملی و هم ­افزایی، انتفاع کل جامعه از آثار تعامل و هم­ افزایی اجتماعی در حوزه­ های مادی و معنوی تأکید نموده است. براین اساس باید گفت گرچه جامعه دارای اصالت و هویت است و اراده انسان­ ها از اراده جامعه متأثر است می شود، اما به این معنا نیست که جامعه را غیر از افراد انسانی می­سازند، در حقیقت این انسان­ ها هستند که با ساختن جامعه مثبت و منفی، شرایط را برای رشد و کمال خود مهیا می­ کنند و از طرفی جامعه مکانی است که در رشد یا سقوط انسان تأثیر دارد، در چنین شرایطی است که از منظر اسلام و گفتمان انقلاب اسلامی، نسبت به صیانت از جامعه برای مسلمانان تکالیف سنگینی مهم و اساسی پیش­بینی شده است، به گونه ­ای که مسلمانان به ویژه مؤثرین و هدایتگران افکار عمومی جامعه باید بدانند که اعتلای جامعه اسلامی، مساوی با توفیق و سربلندی تک تک آحاد جامعه و در نقطه مقابل عدم توفیق مساوی با ناکامی هر فرد مسلمان خواهد بود.

باید توجه داشت:

۱- جامعه مطلوب از منظر اسلام که در گفتمان انقلاب اسلامی و از منظر امام خمینی (ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) مورد توجه است باید با نگاه جامع، کلان و اصولی مورد توجه قرار گیرد، به این معنا که در معرفی جامعه مطلوب اسلامی باید در پی دستیابی به مفهوم جامع­ نگری و کلان­ نگری بوده و تلاش شود اصول حاکم بر این جامعه مطلوب مطرح و بررسی شود.

۲- در جامعه مطلوب از منظر اسلام مفاهیم ارزشی در قالب یک زنجیره و نظام مورد توجه قرار می­ گیرند و کارکرد صحیح جامعه در پیوند این مفاهیم ارزشی معنا پیدا می­کند.

۳- در جامعه مطلوب از منظر اسلام مفاهیم و موضوعاتی که شکل­ دهنده نظام اجتماعی هستند باید به صورت طبیعی در پیوند با همدیگر نقش ­آفرینی کنند، به گونه ­ای که می ­توان جامعه را به بدن انسان تشبیه کرد که اعضاء با نقش­ آفرینی خاص خود در پیکره کلی انسان نیز دارای نقش هستند و تقویت هریک از اعضاء به تقویت کل جامعه کمک می­ کند و در صورت نقص و عیب در هر بخش می­ تواند مشکلاتی را برای دیگر اعضاء فراهم کند.

۴- مؤلفه­ ها و اجزاء جامعه مطلوب از منظر اسلام و گفتمان انقلاب اسلامی مفاهیمی هستند که ضمن استقلال، در موارد گوناگونی می­ توانند پوشش ­دهنده دیگر مؤلفه­ ها و اجزاء باشند و از اهمیت متفاوتی برخوردار باشند. به عنوان مثال می­ توان عدالت را در نظر گرفت که ضمن قرارداشتن در جایگاه خاص خود، می‌تواند بر دیگر مؤلفه ­ها و اجزاء تأثیرگذار باشد.

با نگاهی گذرا به مفاهیم، اجزاء و مؤلفه­­ های شکل­دهنده جامعه مطلوب از منظر اسلام و گفتمان انقلاب اسلامی می­توان آن را مجموعه­ ای از افراد در نظر گرفت که با تمرکز بر فرهنگ، آداب و رسوم اسلامی، در راستای تحقق اهداف اسلام با یکدیگر زندگی، تعاون و همکاری دارند و احیای هویت اسلامی، تعلیم و تربیت اسلامی، تلاش مؤمنانه، استقلال فرهنگی، مسئولیت ­پذیری نسبت به آینده و آیندگان و… که در نظر آحاد جامعه است، تعریف کرد، به عبارت دیگر جامعه مطلوب مجموعه ­ای از افراد مؤمن، متعهد، عادل و عالم است که علاوه بر ایمان به تعالیم اسلامی، به نظام ارزشی و رفتاری اسلامی در زمینه ­های مختلف توجه دارد و آن را به کار می­بندند.

مؤلفه ­های جامعه مطلوب از منظر اسلام را می توان در حوزه­ های بینشی و نگرشی، ارزشی و گرایشی و کنشی – رفتاری مورد تجزیه و تحلیل قرار داد و علاوه بر این حوزه­ ها باید مؤلفه ­های زیرساختی، جامعه مطلوب را را مورد بررسی و واکاوی قرار داد.

با درنظر گرفتن مفهوم جامعه مطلوب ضرورت دارد نگاهی گذرا بر تأکید قرآن و آموز های دینی بر ضرورت شکل­ گیری یک جامعه منسجم و هماهنگ و هم افزای اسلامی شود تا به این سبب، مفاهیمی چون: ۱- اصل تشکیل جامعه مدنی ۲- مسئولیت­ پذیری همگانی در قبال جامعه ۳- وحدت و همدلی مؤمنان ۴- یکپارچگی و ساختار جامعه ۵- پرهیز از اختلافات اجتماعی ۶- پیوندهای نیکوکارانه آحاد جامعه ۷- اهمیت اجتماعات اسلامی (همچون نمازهای جمعه و جماعات) و… را در بر می ­گیرد که در بخش اهمیت و ضرورت شکل ­گیری و شکل­دهی به جامعه مطلوب اسلامی باید به آنها پرداخته شود.

در یک نگاه باید گفت نگرش اسلام به جامعه دربردارنده اصولی است که برخی از آن عبارتند از:

۱-­  علاوه بر اینکه دین اسلام بر جامعه گرایی تأکید دارد، همچنین جامعه را عامل مهم و اساسی برای رشد آگاهی ها، تجارب و تعالی تمامی انسان ها  به ویژه مسلمانان در نظر  می­گیرد. ۲- اسلام به جامعه به عنوان مفهومی کلان و جامع می­ نگرد که از اجزاء و حلقه ­های هماهنگ، متحد و مکمل تشکیل شده است. ۳- از منظر اسلام، مسلمانان باید نسبت به جامعه ای که در آن زندگی می کنند و فراتر از آن، امت اسلامی و جامعه بشری احساس مسئولیت کنند و برای صیانت از آن، در حوزه ها و عرصه های مختلف قیام و اقدام کنند. ۴- آموزه های اسلامی بر پیوند نیکوکارانه و مقابله با تهدیدات در این راستا تأکید کرده است و به همین سبب نیکوکاری را عامل رشد و تعالی جامعه دانسته و به آن سفارش می­ کند. ۵- اسلام، وحدت، همدلی و دلسوزی را عامل محوری موفقیت جامعه و درمقابل، تفرقه و اختلاف را عامل ناکامی و شکست جامعه می داند. ۶- اسلام مشارکت های اجتماعی به ویژه عبادات جمعی که روح جامعه گرایی را تقویت می کند و باعث تربیت اجتماعی می‌شود را مورد تأکید قرار می دهد و… ۷- از منظر اسلام ایجاد شرایط و زمینه های لازم برای انسجام اجتماعی و تقویت بنیان های جامعه اسلامی تفکیکی همگانی به حساب آمده، اگر چه نخبگان و مؤثرین اجتماعی در این زمینه مسئولیت مضاعفی بر عهده دارند.

حرکت حیات آفرین انقلاب اسلامی در راستای شکل دهی تمدن عظیم اسلامی و تحقق مفهوم «امت اسلامی» به معنای واقعی آغاز شده است و به تعبیر گویا و رسای رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) در مراحل ۵ گانه در حال پیگیری است.

پیروزی انقلاب اسلامی، برپایی نظام جمهوری اسلامی، تشکیل دولت اسلامی، کشور و جامعه اسلامی و در نهایت تمدن نوین اسلامی مراحل ۵گانه دستیابی به تمدن نوین اسلامی را تشکیل می دهد، البته این مراحل تفکیک ناپذیر هستند و به صورت مرتبط و همراستا درحال انجام و اقدام هستند؛ به این معنا که با پیروزی انقلاب اسلامی، نظام جمهوری اسلامی تأسیس شده است و با شکل­ گیری نظام اسلامی پایه های دولت اسلامی شکل گرفته و تلاش برای ساختن کشور و جامعه اسلامی دنبال می­ شود و همزمان سازوکارهای دستیابی و نیل به تمدن نوین اسلامی مورد توجه قرار گرفته و تلاش ها و کوشش ها در این راستا دنبال می­شود.

از نگاه امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) که شارحان گفتمان انقلاب اسلامی هستند جامعه مطلوب، عواملی چون: زبان، نژاد، عامل جغرافیایی، آداب و رسوم، سنت های ملی و… در چارچوب همگرایی در جهان بینی معنا می یابد و عقیده و ایمان عامل همگرایی و وحدت و نزدیک شدن دل و جان ها به همدیگر است و معیارها و ملا­ک ­ها، ارزش­ ها، طرح­ها و برنامه ­ها در حوزه های مختلف از اعتقادات و باورهای اسلامی سرچشمه می­گیرد، بر این اساس پایه های جامعه مطلوب با رعایت آزادی اندیشه و حق انتخاب مبتنی بر همگرایی در اندیشه و عقیده اسلامی شکل می گیرد تا از این رهگذر، جامعه ­ای همگرا و یکپارچه و امتی منسجم و پایدار تشکیل شود.

خداجویی، خداشناسی و خداپرستی در گستره اندیشه، گفتار، منش و رفتار از ارکان جامعه مطلوب اسلامی محسوب می شود.

آینده نگری و آینده سازی در  جامعه مطلوب اسلامی  نقش محوری و اساسی دارد و جامعه مطلوب و مورد نظر اسلام، جامعه ای دوراندیش، ژرف نگر، آینده بین، آینده نگر و آینده ساز است تا زندگی مسلمانان در این جهان به شایسته ترین صورت ممکن سامان یابد و زمینه­ های لازم برای ساختن آن جهان نیز فراهم شود.

در یک نگاه کلی جامعه مطلوب اسلامی در گفتمان انقلاب اسلامی جامعه ای است که همگرایی در اعتقادات و باورها، بینش خداجویانه و آینده نگری و آینده سازی در محور آن جامعه مورد توجه باشد.

در جامعه مطلوب اسلامی عمل صالح مبتنی بر ایمان راستین در سطوح مختلف جامعه و اقشار گوناگون مورد توجه است و این پیوند معنادار فرد و جامعه را برخوردار از دنیایی آباد و آزاد می­سازد که بهره­مندی از یاری خداوند، دنیای با نعمت ها و موهبت ها، جهانی بهره­ مند از بینش عمیق و شناخت ژرف، ظرفیت جداسازی حق از باطل و عدالت از ظلم، برتری و شکست ناپذیری در همه میدان­ ها، عزت، امنیت و … در انتظار آن­هاست. از منظر امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی)جامعه اسلامی ماهیت، ویژگی ها و الزامات منحصر به فردی دارد که احساسات و عواطف صحیح و سالم، علم­گرایی، دوری از غفلت، تلاش و کوشش مجاهدانه، مسئولیت پذیری، معنویت، دشمن شناسی، ظلم ستیزی، فضیلت و اخلاق، تحول خواهی، هدایت محوری، عدالت محوری، قانون گرایی، تکامل گرایی، عزت مداری و … از جمله آنها است.

در نگاهی گذرا می توان گفت که دستیابی به جامعه مطلوب اسلامی یکی از مهم ترین امور مطلوب از منظر اسناد بالادستی محسوب می شود که تحقق آن می تواند نقش بسزایی در تحقق آرمان ها، اهداف و… انقلاب اسلامی و نظام مقدس جمهوری اسلامی ایفا کند. جهت دستیابی به مفهوم جامعه مطلوب از منظر رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله العالی) باید در پی دستیابی به مفهوم جامع نگری و کلان نگری بود و تلاش شود اصول حاکم بر این جامعه مطلوب مطرح و بررسی شود. همچنین باید توجه داشت که در جامعه مطلوب از منظر اسلام مفاهیم ارزشی در قالب یک زنجیره و نظام مورد توجه قرار می گیرند و کارکرد صحیح جامعه در پیوند این مفاهیم ارزشی معنا پیدا می کند. همچنین عنایت به این نکته نیز ضروری است که در جامعه مطلوب از منظر اسلام مفاهیم و موضوعاتی که شکل دهنده نظام اجتماعی هستند باید به صورت طبیعی در پیوند با همدیگر نقش آفرینی کنند. همچنین باید دانست که مؤلفه ها و اجزاء جامعه مطلوب از منظر اسلام و گفتمان انقلاب اسلامی مفاهیمی هستند که ضمن استقلال، در موارد گوناگونی می توانند پوشش دهنده دیگر مؤلفه ها و اجزاء باشند.

در یک نگاه کلی می توان گفت که جامعه مطلوب مجموعه ای از افراد مؤمن، متعهد، عادل، عالم و… است که علاوه بر ایمان به تعالیم اسلامی، به نظام ارزشی و رفتاری اسلامی در زمینه های مختلف توجه دارد و آن را به کار می بندند.

در تعریف جامعه مطلوب اسلامی عنایت به این نکته حائز اهمت است که خداجویی، خداشناسی و خداپرستی در گستره اندیشه، گفتار، منش و رفتار از مهم ترین ارکان جامعه مطلوب اسلامی محسوب می شود و آینده نگری و آینده سازی، همگرایی در اعتقادات و باورها، بینش خداجویانه و آینده نگری و آینده سازی، مورد توجه قرار گرفتن عمل صالح مبتنی بر ایمان راستین در سطوح مختلف جامعه و اقشار گوناگون امری و… از اموری است که در مفهوم شناسی جامعه مطلوب اسلامی باید مورد توجه قرار گیرد و لازم به ذکر است که بهره مندی از یاری خداوند، دنیای با نعمت ها و موهبت ها، جهانی بهره مند از بینش عمیق و شناخت ژرف، ظرفیت جداسازی حق از باطل و عدالت از ظلم، برتری و شکست ناپذیری در همه میدان ها، عزت، امنیت و … در انتظار چنین جامعه ای خواهد بود.

باید توجه شود که دین اسلام بر جامعه گرایی تأکید دارد و جامعه را به عنوان عامل مهم و اساسی برای رشد آگاهی ها، تجارب و تعالی تمامی انسان ها  به ویژه مسلمانان می داند. همچنین جامعه از منظر اسلام مفهومی کلان و جامع دارد که از اجزاء و حلقه های هماهنگ، متحد و مکمل تشکیل شده است. از منظر اسلام، تعهد مسلمانان نسبت به جامعه ای که در آن زندگی و فراتر از آن، امت اسلامی و جامعه بشری از موضوعات است که توجه به آن امری ضروری است. همچنین آموزه های اسلامی نیکوکاری را عامل رشد و تعالی جامعه دانسته و به آن سفارش می کند. از منظر اسلام، وحدت، همدلی و دلسوزی عامل محوری موفقیت جامعه است. همچنین از منظر اسلام مشارکت های اجتماعی به ویژه عبادات جمعی که روح جامعه گرایی را تقویت می کند و باعث تربیت اجتماعی می‌شود را مورد تأکید قرار می دهد. همچنین از منظر اسلام ایجاد شرایط و زمینه های لازم برای انسجام اجتماعی و تقویت بنیان های جامعه اسلامی تفکیکی همگانی به حساب آمده، اگر چه نخبگان و مؤثرین اجتماعی در این زمینه مسئولیت مضاعفی بر عهده دارند.

در نهایت می توان گفت که جهت تحقق جامعه مطلوب اسلامی، عموم مردم و به ویژه دلسوزان انقلاب اسلامی اعم از علماء، نخبگان، صاحبنظران و… می توانند نقش آفرینی کنند.

 

دکتر عباسعلی فرزندی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.

فهرست