شناسه خبر: 60159

لینک کوتاه صفحه

https://dmsonnat.ir/?p=60159

گزارش
حال و هوای کردستان در ماه رمضان/از روئیت هلال تا شلیک توپ
شناخت آداب و رسوم فرهنگی و دینی اقوام ایرانی به این خاطر مهم است که موجب شناخت بیشتر و بهتر همدیگر می شود مردم کردستان در ماه رمضان برنامه و فرهنگ های خاصی دارند، البته بخش زیادی از این برنامه ها در رمضان امسال به خاطر شیوع کرونا ویروس تا این لحظه انجام نشده است.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی دبیرخانه شورای برنامه ریزی مدارس علوم دینی اهل سنت از کردستان؛ شناخت آداب و رسوم فرهنگی و دینی اقوام ایرانی به این خاطر مهم است که موجب شناخت بیشتر و بهتر همدیگر می شود علاوه بر اینکه به جای پرداختن به فرهنگ وارداتی غربی و ارزشهای آن، با معرفی آداب و رسوم اقوام و تکیه بر آن، که اصالت ایرانی و اسالمی و ارزشهای آن را می رساند، خود می تواند به نوعی مقابله با تهاجم فرهنگی باشد. آداب و رسوم ماه مبارک رمضان یکی از مباحث مهم فرهنگ مردم ایران است و از آنجا که این آداب و رسوم ریشه دینی دارد توجه همگان را به خود جلب می کند.

در ماه رمضان، مردم به شکل هماهنگ برای انجام تکالیف شرعی آماده می شوند و برای به جای آوردن این وظایف، هر جمعیت و گروهی با آداب و تشریفات خاص خود مراسم رمضان را برگزار می کنند اما مضمون مشترک همه برنامه ها معنویت است. در گذشته این آداب و رسوم از غنای ویژهای برخوردار بود و مردم با شوق و ذوق بیشتری آداب رمضان را به جا می آورده اند، اما امروزه با هجوم عوارض فرهنگ بیگانه و مشکالت زندگی شهری و ماشینی، آداب و مراسم رمضان خیلی خود نمایی نمی کند. از آداب، رسمها، باورها و اعتقادات مردم درباره ماه مبارک رمضان، استقبال از ماه مبارک رمضان، آمادگی برای روزه گرفتن، تغییرات در زندگی و اعمال روزهداران، افطار، احیاء لیالی قدر، اعمال و مراسم بیست و هفتم ماه رمضان، عید فطر، نانها و غذاهای ماه رمضان، کردستان در ماه مبارک رمضان،  مراسم مخصوص ماه رمضان و… گوشه ای از مطالب گردآوری شده در فرهنگ مردم کردستان می باشد

استهلال و تلاش برای رصد هلال رمضان در گذشته های دور که وسایل ارتباط جمعی مثل امروز وجود نداشت، مردم ماه مبارک رمضان را با رؤیت هلال آغاز می کردند و با رؤیت هلال به پایان می بردند، از این رو چند ساعت مانده به غروب آفتاب راهی ارتفاعات می شدند تا بلکه هلال ماه را رؤیت کنند و به اطالع مردم برسانند.

در کردستان مردم برای رؤیت هلال از همدیگر پیشی می گرفتند گویی مسابقه ای در کار بود. این کار به دو دلیل انجام می گرفت:

نخست اینکه به نفر اول که ماه را رؤیت می کرد از طرف حاکم و یا قاضی شهر جایزه ای داده می شد که به آن در اصطالح محلی «خهلات»گفته می شد که به معنی خلعت است.

دوم اینکه مردم کردستان معتقد بودند در لحظه دیدن ماه نو، خداوند هر دعایی را اجابت و هر حاجتی را برآورده خواهد کرد.

رویه سنتی استهلال گرچه امروزه به دلیل اتکاء به اعالم رسمی توسط رسانه ها، کمرنگ شده، اما در پارهای از مناطق کردستان هنوز هم مورد توجه جمع قابل ملاحظه ای از مردم مؤمن این سامان است. مردم سنندج نیز روز آخر شعبان بر پشت بام خانه ها می رفتند تا هلال ماه را ببینند. با رؤیت هلال به نزد قاضی یا مجتهد شهر رفته و شهادت به رؤیت هلال رمضان مى‏دادند و سپس به دستور او نقاره چی ها با زدن دهل و سرنا و نواى مخصوص ورود ماه مبارک رمضان را به اطلاع مردم مى‏رسانند. نقاره چی ها که سه یا چهار نفر دهل زن مشهور بودند، با سرنا زدن بر لب باشگاه افسران و ناحیه مقاومت بسیج فعلی که در وسط شهر و میدان اصلی واقع است، نوای مخصوص فرا رسیدن ماه مبارک رمضان را می زدند و فرا رسیدن این ماه را به اطلاع عموم می رساندند. بعد از آن نوبت توپ مخصوصی بود که در آن زمان بر تپه کانی کوزله سنندج قرار داشت. با شلیک گلوله از این توپ، مردم شهر می فهمیدند که ماه رمضان آمده است و آنهایی هم ِ که صدای توپ را نشنیده بودند، با دهل و سرنا از رسیدن این ماه خوب باخبر می شدند.

اما بعد از جنگ جهانی دوم، شلیک این توپ متوقف شد. توپ مزبور پس از مدتی به تپه شیخ محمدصادق واقع در نظام آباد فعلی که از تپه های بلند شهر سنندج بود، منتقل شد. از این زمان به بعد، دیگر مردم عادی حق شلیک توپ را نداشتند و حتما می بایست نظامیان و ارتشیان توپ رمضان را شلیک می کردند. با شلیک  گلوله توپ آغاز ماه رمضان رسما اعلام مى‏شد. زنان براى تهیه غذاى سحرى به تکاپو مى‏افتادند و مردان نیز براى به جا آوردن نماز تراویح روانه مساجد محل می شدند. ۱۵ روز اول ماه رمضان قبل از اذان عشا مؤذن بر پشت بام مسجد رفته و با صداى بلند و به صورت آواز، حلول ماه رمضان را چنین خوش مى‏گفته است: «مرحبا مرحبا یا شهر رمضان مرحبا، مرحبا یا شهر التسبیح و التهلیل و تالوه القرآن مرحبا، مرحبا مرحبا یا شهر الخیر و البرکه و االحسان مرحبا.

حال و هوای کردستان در ماه مبارک رمضان در کردستان

روال بر این است که در مساجد بعد از نماز عصر، ماموستاها شروع به سخنرانی مذهبی می نمایند که بیشتر موضوعات آن پیرامون رمضان و فضایل و پنجره ای به سوی ملکوت ویژه ماه مبارک رمضان  آداب امساک و روزه داری است. این سخنرانیها از بلندگوی مساجد پخش می شوند. این سخنرانیها در شهرهای مختلف کردستان به ویژه در شهری مانند سنندج که نسبت به مساحت و جمعیتش بیشترین مساجد دنیا را دارد، حال و هوای غریبی به وجود می آورد.

در رمضان بازار زودتر از ماههای دیگر تعطیل می شود. تقریبا می توان گفت نیم ساعت قبل از اذان مغرب کمتر کسی در خیابانها حضور دارد. بلندگوهای مساجد شروع به پخش کردن مناجاتها و دعاها می نمایند و اعضای خانواده ها دور هم بر سفره ی افطاری می نشینند. سفره ی افطاری با شام تفاوت دارد. در سفره ی افطاری معمولا شربت، پنیر، ماست، نوعی نان مخصوص به نام برساق، نان سنگگ، بامیه و زولبیا، خرما و سبزی یافت می شود. بعضی از خانواده ها برای افطاری حلیم نیز تهیه می نمایند.

نماز تراویح

تراویح لغتی عربی است و به نمازهایی اطلاق می شود که مسلمانان اهل سنت در شبهای ماه رمضان به جماعت می خوانند. این نماز پس از نماز عشا خوانده می شود. نماز تراویح بیست رکعت است، اما پس از هر دو رکعت سالم داده می شود، و پس از هر چهار رکعت، مختصر استراحتی ترویحه می کنند. ترویحه، وقفه کوتاهی است که از آن برای خواندن دعا یا اذکار استفاده می شود. از این رو آن را نماز تراویح می نامند. البته پس از اتمام نماز تراویح، نماز وتر هم خوانده می شود. نماز وتر سه رکعت است که بلافاصله پس از تراویح اقامه می گردد.

در بسیاری از کشورهای اسلامی رسم است که هر شب یک جزء قرآن را در این نمازها تلاوت کنند، تا در پایان ماه رمضان، قرآن ختم شود. اما ائمه جماعات مساجد کردستان، به منظور رعایت حال نمازگزاران حتی المقدور این نمازها را کوتاه می خوانند و براساس فتاوای برخی از ائمه مذهب شافعی (ره) به خواندن هشت رکعت تراویح و سه رکعت وتر اکتفا می کنند. به عقیده اهل سنت نماز تراویح، سنت پیامبر است. از نظر اهل سنت، نخستین کسی که نماز تراویح خواند، پیامبر اسلام(ص) بوده است و مسلمانان به او اقتدا کرده اند، البته این نماز تا زمان خلیفه دوم در مسجد النبی به صورت فرادی اقامه می گردید و از آن پس به تدبیر خلیفه مسلمین و موافقت اصحاب پیامبر(ص) به صورت جماعت اقامه  گردید و این سنت تاکنون با قوت و رغبت بی نظیری در همه مساجد کشورهای اسلامی برگزار می گردد.

حتی سالانه در ماه رمضان جمعیت بسیاری برای شرکت در نماز تراویح مسجد الحرام در مکه و مسجد النبی در مدینه جمع می شوند. در بسیاری از منابع اهل سنت به این موضوع تصریح شده که عمر بن خطاب بنیانگذار تراویح جماعت است. بخاری در صحیح خود آورده است که پس از رحلت نبی گرامی اسالم(ص) مردم همچنان نوافل نافله ها( را به صورت فرادی )غیر جماعت می خواندند و این سنت در زمان ابوبکر(رض) و نخستین سالهای زمامداری عمر(رض)برپا بود.

شبی از شبهای رمضان، عمر(رض)وارد مسجد شد و مردم را مجزا یا در گروههای کوچک در حال نماز دید. عمر گفت به نظر من بهتر است اینان را تحت امامت یک قاری جمع کنم. او سپس مردم را تحت امامت ابی بن کعب جمع کرد. شب بعد عمر به مسجد آمد و دید مردم به امامت ابی بن کعب نماز می خوانند و گفت: چه بدعت خوبی است.

لیالی قدر در کردستان

عمدتا مراسم شب قدر از دهه آخر ماه رمضان شروع می شود، این رسم نیز مستند به حدیثی از نبی مکرم اسلام(ص) است که فرمود: شب قدر را در دهه آخر ماه رمضان بجویید (صحیح بخاری، ج۲ ، صص۷۱۰-۷۲۰ .)

این حدیث را اغلب محدثین بزرگ اهل سنت در متون روایی خود نقل کرده اند. با این حال در بعضی دیگر از مناطق کردنشین لیالی قدر از نوزدهم رمضان شروع می شود. مردم در این لیالی با جدیت تمام می کوشند که آئین های این شبها را با شکوهی آکنده از معنویت برگزار کنند. مردم تمام این شبها را تا صبح بیدار می مانند و به تلاوت قرآن و شب زنده داری و برگزاری آئین های عبادی می پردازند. در این شبها اهالی هر محل که پیشتر جهت اقامه نماز تراویح در مسجد محل خود جمع شده اند، معمولا به منزل باز نمی گردند و تمام شب را با خواندن نماز، تلاوت قرآن، دعا و نیایش و یا گوش دادن به مناجات و یا سخنرانی های مذهبی سپری می کنند. در بعضی از شبهای ماه رمضان، در برخی از مساجد کردستان، مولودی خوانی هم برگزار می شود هرچند مولودی خوانی مختص ماه مولود است، اما بسته به نظر روحانی و امنای مسجد و یا بعضی افراد موجه در برخی از مساجد کردستان برگزار می شود. در این مجالس، مولودنامه که اشعار و سروده ها و قصایدی بدیع در وصف پیامبر اکرم(ص) است، خوانده شده و گاه دف نوازی هم می شود. معمولا در این مجالس از شب زنده داران با شربت و نقل و شیرینی پذیرایی به عمل می آید. این مراسمات تا وقت سحر ادامه می یابد. پس از آن مردم جهت صرف پارشیو یا سحری مساجد را به قصد منازل خود ترک می کنند و با صرف سحری، مجدداً جهت شرکت در نماز جماعت صبح، به مسجد باز می گردند.

پخت  کولیره بیست و هفتم

در کردستان در شب بیست و هفتم که بیشترین امکان شب قدر است، مردم نان های محلی برساق و نان تاو ه ای درست کرده و آن را برای آشنایان و همسایگان می فرستند. تراویح و شب زنده داری در بیست و هفتم رمضان جدی تر دنبال می شود.

از دیگر آیین های کردهای کردستان این است که سفره های ماه رمضان را با پخش نانهای محلی مثل برساق و نان تاو های که حاصل تلاش کدبانوهای این استان است، رنگین می کنند.

مردم کردستان به ویژه روستاییان، طبق عادت دیرینه شان در شب بیست و هفتم  رمضان نوعی نان محلی به نام کولیره بیست و هفتم می پزند و در بین اهالی محلی تقسیم می کنند. این نان مقوی مخلوطی از آرد، مغز گردو و مقداری روغن محلی است که در تنور پخت می شود.

در حقیقت این خمیر روز ۲۶ رمضان آماده و روز ۲۷ رمضان پس از پخت در بین خانواده های اطراف توزیع می شود تا با آن افطار کنند.

همچنین چند کولیره کوچک پخته شده را به نخ می کشند و برای سرایت خیر و برکت رمضان به دارایی آنها تا یک سال آن را در انبار گندم و کندوهای آرد نگهداری می کنند.

شب عید

در غروب روز آخر ماه رمضان نیز مثل اول ماه مردم به دنبال هلال ماه شوال می گردند و با پیدا کردن ماه یا اعلام رسمی توسط رسانه ها و با صداى مؤذن خود را براى عید رمضان آماده می کنند. در روز عید فطر در گذشته موقع اذان صبح سه گلوله توپ شلیک می شده در این روز چهره ها همگی شادمان هستند و هرکس زیر لب چیزی زمزمه می کند.

نماز عید

صبح روز عید و ساعتی پیش از طلوع آفتاب لحن آشنا و زیبای الله اکبر، الله اکبر، الله اکبر، لااله الا الله الله اکبر، الله اکبر و لله الحمد از بام مساجد کردستان برمی خیزد و مردم مؤمن نیز پس از یک ماه طاعت و بندگی خداوند متعال راهی مساجد می شوند تا ضمن شرکت در آئین نماز عید سعید فطر شکرانه نعمتهای خداوند متعال را به جای آورند.

حضور مردم کردستان در نماز عید فطر به گونه ای است که مساجد از همان لحظات اولیه صبح مملو از جمعیت می شود و ائمه جماعات همه مساجد نیز ضمن سخنرانی آداب و اعمال عید فطر را برای روزه داران تشریح می کنند. این نماز شکوهمند در تمامی مساجد استان کردستان با حضور انبوه مردم اقامه می گردد. به عنوان مثال در شهری مانند سنندج دویست نماز عید برپا می گردد و جلوه ای دیدنی از عبودیت و بندگی را خلق می کند. نماز عید در مذهب امام شافعی(ره) سنت مؤکده است، البته برخی از فقهای این مذهب آن را واجب کفایی دانسته اند؛ به این معنی که اقامه نماز عید بر همه مسلمانان (اهل تکلیف) واجب است و ترک آن موجب مؤاخذه و عقوبت همگان خواهد بود، اما اگر عده ای از مسلمین آن را اقامه نمایند، تکلیف از عهده بقیه ساقط می گردد.

به هر حال پس از اعلام رؤیت هلال ماه شوال، صبح زود همگی لباس نو می پوشند و با آراستگی کامل راهی مسجد می شوند و نماز صبح را به جماعت می خوانند. آنگاه صدای تلاوت قرآن کریم و تکبیر مخصوص عید فطر از بلندگوهای مساجد طنین انداز می شود. وقتی همه در مسجد حاضر شدند، امام جماعت مسجد در محراب مستقر می شود و مردم با صفوف منظم خود مسجد را پر می کنند و آماده مراسم می شوند. چند نفر از قاریان قرآن آیاتی از کلام الله مجید تلاوت می کنند و در بین آیات ذکر مخصوص عید الله اکبر، الله اکبر، الله اکبر، لااله الا الله الله اکبر، الله اکبر و لله الحمد را می خوانند. مردم نیز با آنان همخوانی دارند و همگی یک صدا این اذکار را تکرار می کنند. ذکر و تلاوت قرآن حدود یک ساعت و تا هنگام طلوع آفتاب طول می کشد. پس از طلوع آفتاب و ارتفاع نسبی خورشید، نماز عید، با شکوه و جلوه منحصر به فردی اقامه می شود. نماز عید دو رکعت است، مانند نماز جمعه با دو تفاوت، نخست اینکه امام جماعت در رکعت اول پس از تکبیره الاحرام و پیش از قرأت سوره حمد ابتدا هفت مرتبه ذکر جهری سبحان سبحان الله و الحمد لله و لا اله الاالله و الله اکبر و در رکعت دوم باز هم پیش از سوره حمد، پنج مرتبه این ذکر را تکرار می کند. مأمومین نیز در این اذکار امام را همراهی می کنند. دوم اینکه خطبه نماز عید پس از نماز خوانده می شود، برخلاف نماز جمعه که خطبه ها پیش از نماز ایراد می گردند.

پس از سلام، خطبه نماز عید آغاز می شود و ائمه جماعات در این خطبه ها آداب و اعمال این عید سعید را تبیین و تشریح می کنند. پس از پایان خطبه نماز عید، حاضران ناگاه قیام می کنند و به دستبوسی و روبوسی همدیگر و طلب حلالیت می پردازند و منظره بدیعی از تعاطف دینی و همبستگی اسلامی را به نمایش می گذارند. در این زمان تک تک حاضران همدیگر را می بوسند و از بابت قصور و کوتاهی ها و نیز مظالم احتمالی در حق همدیگر، عذرخواهی کرده و همدیگر را حلال می کنند. در کردستان معمول این است که حاضران ابتدا با روحانی و امام جماعت مسجد خود روبوسی می کنند. پرداخت زکات فطریه رسم دیگر در رمضان پرداخت زکات فطر به مستحقان است. ثروتمندان، تجار، بازرگانان، کسبه، اعیان و اشراف در این ماه سخاوتمندانه تر از همیشه، زکات اموال و داراییهای خود را به فقرا، مساکین، یتیمان، بیوه زنان، قاریان قرآن و نابینایان می پردازند، اما فطریه را معمولا از پانزدهم رمضان به بعد به مستحقان شرعی، پرداخت می کنند. کردها زکات فطر را سر فطره می گویند و شیوه پرداخت آن را قولاندن می نامند که به معنای قبولاندن می باشد.

چند روز مانده به عید فطر سرپرست هر خانوار باید برای خود و افراد تحت تکفل خود زکات فطریه را به نیازمندان بپردازد. مبالغ زکات فطریه هر سال توسط عالمان دینی تعیین می شود. کسانی که پیشتر فطریه خود را پرداخت نکرده باشند، در روز عید که آخرین فرصت مجاز است، آن را به نیازمندان محل پرداخت می کنند و یا وجه آن را به صندوق هایی که توسط نمایندگان مؤسسات خیریه و یا نهادهای امدادی مانند بهزیستی و کمیته امداد امام خمینی در مساجد و مصلاها مستقر گردیده، می ریزند. گاهی نیز با همکاری امام جماعت و هیأت امنای محل وجوه فطریه اهالی محل جمع آوری می گردد تا به حسب تشخیص آنان، میان مستمندان محل توزیع گردد و احدی از فقرا و مساکین محل محروم نماند. در این روز معمول است که اهالی محل به امام جماعت مسجد یا روحانی محل، طلاب علوم دینی که در حجره های مسجد به فراگیری علوم دینی مشغول هستند و همین طور به خادم مسجد عیدی می دهند.

کودکان و خردسالان که از مدتها پیش خود را برای این روز آماده کرده اند، شاید از همه طبقات شادمان تر باشند؛ زیرا در این روز لباس نو می پوشند و از بزرگترها عیدی دریافت می کنند .

نان جه ژن

روز قبل از عید فطر را نان جشن می نامند. در این روز زنان، به خصوص در روستاها به تکاپو می افتند و به کمک یکدیگر می شتابند تا نان و سایر مایحتاج عید را از قبل فراهم کنند و روز عید با فراغ بال به پذیرایی از میهمانان و دید و بازدید بپردازند. در این روز شور و شوق خاصی همه جا را فرا می گیرد و همگی خود را برای برگزاری جه ژن آماده می کنند. نو جه ژن نو جه ژن به معنی اولین عید است. در کردستان رسم است که مردم پس از پایان مراسم نماز عید فطر، به صورت دسته جمعی همراه با ماموستا؛ یعنی روحانی برای تبریک عید و حلالیت طلبی و یا گردن ئازایی به منازلی می روند که عزیزی از دست داده و سوگوار مرگ وی هستند و بألاخره روز عید فطر با همین دید و بازدیدها به پایان می رسد. ً در گذشته دید و بازدیدها و نیز تبریک عید و حلالیت طلبی معمولا تا سه روز و بیشتر ادامه می یافت، اما امروزه به دلیل محدود بودن تعطیلات به روز عید فطر و بازگشایی ادارات و مدارس و دانشگاهها، زندگی عادی روز پس از عید، از سر گرفته می شود. روزه شه شه لان شش روز نخست ماه شوال(بسیاری از مردم استان کردستان پس از عید فطر طبق یک سنت دینی شش روز شه شه لان را به نیت مزید اجر و ثواب و نیز به منظور بدرقه ماه مبارک رمضان دوباره روزه می گیرند. مردم کردستان مانند سایر مسلمانان اهل سنت روزه مستحبی شه شه لان را مستند به حدیثی از نبی مکرم اسلام می دانند که براساس آن هرکس شش روز نخست پس از عید فطر را روزه بدارد، مانند کسی است که همه سال ـ و در حدیث دیگری ـ همه عمر را روزه دار بوده باشد. این حدیث در منابع مهم روایی اهل سنت از جمله مسلم، ترمذی، ابی داود، بیهقی و طبرانی وارد گردیده است و مورد قبول همه مسلمانان اهل سنت جهان است.

نویسنده :ماموستا محمد اشرف ایل بیگی

فهرست