اجرت نایب جان‌باخته در فاجعه منا

با توجه به حادثة غم‌انگيز منا در ايام حجّ امسال (1436ق.)، و جان باختن شماري از حاجيان بيت ‌الله الحرام؛ از جمله تعدادي از افراد که به عنوان نايب در اين سفر حضور داشته‌اند، سؤالاتي در اين زمينه مطرح است؛ يکي از پرسش‌هاي فقهي اين است که در صورت موت بعد از احرام و دخول در حرم که قربانيان حادثه در چنين حالتي بودند، نايب چه مقدار استحقاق اجرت خواهد داشت؟ يعني به فرض صحت حج ّنايب و اجزاي آن نسبت به منوب عنه، آيا تمام مبلغ اجاره را بايد به او پرداخت يا تنها به اندازة همان مقدار از اعمال که بجا آورده استحقاق اجرت است؟ بسياري از فقها در اين مسئله به‌ صورت مطلق بحث کرده، نايب را به صرف احرام و دخول حرم، مستحقّ تمام اجرت دانسته‌اند. امّا برخي ديگر قائل‌اند در صورتي که اجير بر تفريغ ذمّه باشد، استحقاق تمام اجرت را دارد؛ امّا اگر اجير بر اتيان اعمال باشد، به نسبت همان مقدار از اعمال که به جا آورده است، استحقاق اجرت دارد.

حج و جهانی شدن

عصر حاضر را به سبب رشد و گسترش سريع وسايل ارتباط جمعي از يک سو و امکان ارتباط مجازي و فراتر از مرزهاي جغرافيايي، عصر جهاني شدن ناميده‏اند؛ البته هنوز تعريف مشخصي از جهاني شدن که مورد توافق انديشمندان اين حوزه باشد، وجود ندارد. از سوي ديگر جهاني شدن با واژة ديگري با نام «جهاني سازي» همراه است که بيانگر تلاش جوامع و دولت ها براي نفوذ و تأثيرگذاري بر ساير مجامع در حوزه هاي مختلف فرهنگي، سياسي، اقتصادي و اجتماعي است. در اين ميان دين مبين اسلام با دعوت جهاني خود، مدعي گسترش اين آيين حيات بخش به سراسر جهان است و در اين راستا نيازمند ابزار و امکاناتي است. به نظر مي‌رسد حج با توجه به ظرفيت‌هايي که دارد، مي‌تواند در جهاني شدن اسلام تأثير به سزايي داشته باشد. در اين مقاله به عنوان مقدمه، تلاش شده است برخي از ابعاد جهاني حج که مي‌تواند در بهره برداري ازظرفيت‌هاي اين فريضة بي بديل در حوزة جهاني شدن، مؤثر باشد، بررسي شود. در قرآن کريم، خانة خدا، خانه‌اي براي تمام انسان‌ها معرفي شده است که در آن امنيت، هدايت و قوام دين و دنيـاي انسان‌ها وجود دارد. و از سوي سوم، مخاطب حج، عموم انسان‌ها هستند. حج کنگره‌اي فراملي، فرا نژادي و فرا مذهبي است که مناسکي با ابعاد جهاني دارد و در نهايت، توحيد مي‌تواند عامل نزديکي ميان تمامي اديان بزرگ الهي باشد که تبلور آن در مراسمم حج هويداست.

حادثه منا و قضا و قدر الهی (نقد توجیه وهابیت)

مسئلة قضا و قدر، از ديرباز مورد توجه و تأمل انديشمندان مسلمان؛ اعم از اهل سنت و شيعه بوده است. متفکران جهان اسلام با الهام از آيات قرآن و احاديث پيامبر(صلي الله عليه و آله) و اهل‌بيت(عليهم السلام)، رابطة خالقيت و ربوبيت خداي متعال با نظام هستي و افعال انسان را به گونه‌اي تفسير و تبيين کرده‌اند که موجب اسناد شرور و نواقص و افعال قبيح به حق تعالي نشود. از نظر آنان، تعلّق علم و مشيت و قضا و قدر الهي به همة مخلوقات و پديدها و از جمله افعال انسان، به هيچ وجه مستلزم نفي اختيار بشر و نظام اسباب و مسببات و نقش فاعل‌هاي ممکن نيست؛ بلکه به اعتقاد آنان، قدرت و اختيار انسان در طول فاعليت و مشيت و قضا و قدر الهي است. با مراجعه به ديدگاه وهابيت در باب قضا و قدر، معلوم مي‌شود که آنان نيز با پذيرش عموميت قضا و قدر الهي و تأکيد وجوب ايمان به آن، قضا و قدر الهي را منافي اختيار انسان نمي‌دانند و با توجه به اين ديدگاه و مبنا، معلوم نيست چرا در حادثة منا مي‌خواهند با تمسک به قضا و قدر، از خود سلب قدرت و اختيار و مسئوليت کنند.

بسترهای حمایتی از حجاج آسیب‌دیده در پرتو مسئولیت بین‌المللی دولت عربستان

فاجعه منا و عمق آثار فردي، اجتماعي، داخلي و بين‌المللي آن، فراتر از يک مسئلة معمولي است و گذشت زمان هم نمي‌تواند آن را به فراموشي بسپارد. اين فاجعه آن‌گاه عميق‌تر خود را نشان مي‌دهد که با دولتي بايد طرف شد که علي رغم ادعاهاي زياد، به ابتدايي‌ترين قواعد حقوقي اعتقادي ندارد. از جنگ در يمن و استفاده بي‌رويه از هواپيماهاي نظامي گرفته تا نوع نگاه به ساير مسلمانان، همگي حاکي از اين مهم است. اين دولت حتي به آموزه‌هاي اسلامي در مورد تمامي مسلمانان نيز باور ندارد. با همة اين اوصاف دلايل متعدد حقوقي و فقهي وجود دارد که اثباتگر مسئوليت دولت عربستان در اين فاجعه است. با اثبات مسئوليت بين‌المللي مي‌توان با استفاده از راهکارهاي حقوقي و سياسي، اين دولت را وادار به پاسخگويي کرد. يافته تحقيق با رويکرد به حقوق بين‌الملل، نشان مي‌دهد مسير پيش رو، هموار نيست، ولي بن‌بست هم نيست. ابزارها و راهکارهاي مختلف سياسي و حقوقي و البته در حد ضرورت و بدون ورود به شرايط جزئي، در اين نوشتار مورد توجه قرار گرفته است.
فهرست